Na Chan – The Embroidery That Keeps Tradition Alive

NÀ CHẮN, NGUYÊN BÌNH, CAO BẰNG, VIỆT NAM

“Threads of memory, stitched into indigo.”

Ở Nà Chắn, dưới những mái nhà vùng cao Cao Bằng, những người phụ nữ Dao Tiền vẫn ngày ngày bên kim chỉ, vải chàm và những hoa văn truyền thống. Từ đôi bàn tay cần mẫn, những tấm vải bình dị dần thành áo váy, khăn, túi và những sản phẩm thổ cẩm mang theo câu chuyện văn hóa của một cộng đồng.

Hoa Thám, vùng đất thuộc huyện Nguyên Bình, Cao Bằng theo địa danh trong các tư liệu trước đây, là nơi nhiều thế hệ người Dao Tiền sinh sống. Giữa nhịp sống gắn với nương rẫy, phụ nữ nơi đây còn giữ một công việc đã quen thuộc từ thuở nhỏ: thêu thùa, may vá và làm ra những tấm vải mang dấu ấn dân tộc mình.

Ở xóm Nà Chắn, nghề thêu không phải chuyện mới bắt đầu từ một vài năm gần đây. Nhiều người phụ nữ được bà, được mẹ dạy cách cầm kim, chọn chỉ, nhận biết hoa văn từ khi còn nhỏ. Ban đầu là những đường thêu đơn giản, rồi dần dần đến những họa tiết phức tạp hơn. Qua năm tháng, việc thêu may trở thành một phần quen thuộc trong cuộc sống gia đình.

Trang phục truyền thống của phụ nữ Dao Tiền có những đặc điểm riêng, trong đó nổi bật là nền vải chàm cùng các họa tiết trang trí được tạo nên bằng kỹ thuật thủ công. Những hình thêu hình học, hoa lá và các mô-típ quen thuộc được sắp đặt trên vải, tạo thành những đường nét có nhịp điệu và sắc thái riêng.

Để làm nên một sản phẩm, người thêu phải trải qua nhiều công đoạn. Vải được lựa chọn cẩn thận, xử lý và nhuộm chàm theo cách làm của địa phương. Với những sản phẩm sử dụng kỹ thuật in hoa văn bằng sáp ong, người thợ còn phải khéo léo tạo hình trên mặt vải trước khi tiếp tục các bước xử lý và hoàn thiện. Mỗi công đoạn đều cần sự tỉ mỉ — chỉ một đường nét chưa đều cũng có thể làm thay đổi tổng thể sản phẩm.

Nghề thêu thổ cẩm ở Nà Chắn từng đứng trước những khó khăn khi cuộc sống thay đổi, nhu cầu sử dụng trang phục truyền thống không còn giống trước. Từ nhu cầu giữ nghề và cải thiện đời sống, nhóm thêu thổ cẩm của phụ nữ Dao Tiền ở Nà Chắn được hình thành. Theo các tư liệu báo chí, nhóm sản xuất được tổ chức từ năm 2012, tập hợp những người phụ nữ có chung mong muốn duy trì nghề truyền thống và phát triển sản phẩm từ chính kỹ năng của mình.

Theo bài viết của Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam năm 2020, nhóm thêu Nà Chắn khi đó có 17 thành viên và nhiều sản phẩm được làm hoàn toàn bằng phương pháp thủ công. Thu nhập từ nghề thêu đã giúp một số chị em có thêm khoản tiền trang trải sinh hoạt gia đình, thay vì chỉ trông vào công việc đồng áng. Giá trị của nhóm thêu không chỉ nằm ở số lượng sản phẩm làm ra — điều đáng kể hơn là những người phụ nữ có thêm cơ hội gắn bó với nghề mình đã học từ nhỏ.

Mỗi sản phẩm thổ cẩm hoàn thành đều cần thời gian. Có chiếc khăn được thêu trong nhiều buổi, có chiếc túi phải trải qua các công đoạn chọn vải, tạo hoa văn, thêu và may hoàn thiện. Ở đó, kinh nghiệm của người đi trước có ý nghĩa quan trọng — những hiểu biết ấy thường được truyền qua việc cùng làm, cùng quan sát và sửa từng chi tiết. Với phụ nữ Dao Tiền ở Nà Chắn, thêu thổ cẩm vừa là nghề truyền thống, vừa là công việc góp phần cải thiện đời sống.

Ngày nay, nghề thêu thổ cẩm của người Dao Tiền ở Cao Bằng vừa mang giá trị văn hóa, vừa mở ra cơ hội phát triển sinh kế cho phụ nữ địa phương. Tuy nhiên, để một nghề truyền thống tồn tại lâu dài, thị trường thôi chưa đủ. Cần có những người tiếp tục học nghề, hiểu ý nghĩa của hoa văn và nắm được kỹ thuật làm ra sản phẩm. Điều quan trọng là khi những tấm vải thổ cẩm được đưa ra khỏi bản làng, câu chuyện của chúng vẫn được kể một cách đầy đủ.

Ảnh: Nguyễn Sơn Tùng

Một đường chỉ nhỏ không thể kể hết câu chuyện của một dân tộc. Nhưng hàng nghìn đường chỉ nối tiếp nhau, qua bàn tay của nhiều thế hệ, có thể giữ lại cả một phần ký ức. Và ở Nà Chắn, giữa cuộc sống đang từng ngày đổi thay, những người phụ nữ Dao Tiền vẫn âm thầm làm công việc ấy — giữ nghề bằng đôi tay, giữ hoa văn bằng trí nhớ và giữ lại một phần bản sắc của dân tộc mình qua từng tấm vải.