Lung Slang — A New Dawn for a Red Dao Village

Lũng Slàng · Tràng Định · Lạng Sơn · Việt Nam

A valley that learned to bloom, without forgetting its roots.

Nằm lọt thỏm giữa một lòng chảo được núi non ôm trọn, Lũng Slàng từng là cái tên gắn với sự cách trở. Con đường duy nhất vào bản quanh co hơn hai cây số, mùa mưa rét gần như biệt lập với thế giới bên ngoài. Cả thôn — 100% là người Dao Đỏ, chừng bốn mươi nóc nhà — sống chủ yếu bằng ruộng nương, tự cung tự cấp, đời này qua đời khác.

Hôm nay quay lại, bản làng đã mang một diện mạo khác. Đường vào bản thuận tiện hơn, những ngôi nhà nằm bên sườn núi, ruộng đồng và vườn cây mở ra giữa không gian xanh. Cuộc sống vẫn gắn với lao động thường ngày, nhưng người dân đã có thêm những cơ hội để cải thiện sinh kế — và để giới thiệu nét đẹp văn hóa của mình với bên ngoài.

Một bản làng giữa lòng núi

Người Dao ở Lũng Slàng hạ sơn về đây đã hơn bảy mươi năm. Những năm 1979–1980, khi chiến tranh bảo vệ Tổ quốc nổ ra, nhiều gia đình phải sơ tán lên Cao Bằng; cũng từ đó, không ít phong tục của bản bị mai một dần theo năm tháng.

Trong ký ức của người dân, sự cách trở từng là trở ngại lớn nhất. Đường đi khó khăn khiến việc giao lưu, trao đổi hàng hóa và tiếp cận dịch vụ bên ngoài chẳng dễ dàng, nhất là vào những ngày mưa rét. Cuộc sống vì thế chủ yếu dựa vào sức lao động của từng gia đình — làm ruộng, chăn nuôi, và những công việc phục vụ sinh hoạt hằng ngày.

Rồi điện lưới quốc gia về bản năm 2009 qua chương trình 135. Con đường vào lòng chảo được mở mang. Trong thôn có trường tiểu học và trường mẫu giáo. Những thay đổi về hạ tầng không chỉ rút ngắn khoảng cách địa lý, mà còn mở ra cơ hội để người dân chủ động hơn trong cuộc sống của chính mình.

Khi đời sống dần khởi sắc

Sự đổi thay của Lũng Slàng thể hiện trước hết trong đời sống của từng gia đình. Từ chỗ 100% hộ nghèo, đến nay bản chỉ còn ba hộ nghèo và một hộ cận nghèo; thu nhập bình quân đạt khoảng 24 triệu đồng mỗi người mỗi năm. Cơ giới hóa dần thay sức người trên những thửa ruộng dốc.

Điều đáng chú ý là du lịch không bắt đầu từ những kế hoạch lớn. Từ năm 2018, anh Triệu Văn Phú — Bí thư Chi bộ kiêm Trưởng thôn — tiên phong sửa sang nhà cửa đón khách du lịch trải nghiệm. Có những gia đình ban đầu chỉ mời bạn bè, người quen đến chơi, cùng ăn bữa cơm bản và đi thăm ruộng nương. Khi khách tìm đến nhiều hơn, việc đón tiếp dần trở thành một hướng sinh kế, kéo theo sự tham gia của những hộ khác. Đến nay đã có bảy gia đình tham gia, bình quân đón khoảng năm trăm lượt khách mỗi năm.

Từ những việc nhỏ ấy, người dân có thêm cơ hội tận dụng cảnh quan, nếp nhà và vốn văn hóa sẵn có để tạo ra giá trị kinh tế. Song, sự khởi sắc không chỉ được đo bằng số khách đến bản hay những khoản thu nhập mới — đó còn là khả năng người dân tự tìm hướng đi, cùng nhau làm việc và từng bước cải thiện cuộc sống bằng chính nguồn lực của địa phương.

Bản sắc còn trong nếp nhà

Điều khiến Lũng Slàng có nét riêng không chỉ là địa hình lòng chảo hay những thửa ruộng men theo triền núi, mà còn là đời sống văn hóa của người Dao Đỏ. Trong những ngôi nhà sàn, trang phục truyền thống, cách chuẩn bị món ăn, nghề thủ công và các phong tục gia đình vẫn góp phần tạo nên nhịp sống của bản.

Lễ cưới truyền thống là một trong những nét văn hóa được nhắc đến nhiều nhất khi nói về Lũng Slàng. Trang phục cô dâu với những chi tiết thêu thủ công, chiếc khăn voan hoa, áo chàm của chú rể, tiếng kèn Pí lè và đoàn đưa đón dâu tạo nên không khí riêng của ngày vui. Năm 2022, đám cưới Dao Lũng Slàng còn được phục dựng như một sản phẩm du lịch mới của Lạng Sơn.

Qua thời gian, một số phong tục cũng được điều chỉnh cho phù hợp với hoàn cảnh mới: hôn nhân cận huyết bị xóa bỏ; đám cưới không còn thách cưới bạc nén, mổ lợn giết gà nhiều như xưa — mà “vẫn đẹp, vẫn vui, vẫn giữ nét đặc sắc riêng”. Truyền thống vì thế không nhất thiết phải đứng yên; nó tiếp tục tồn tại khi được chính người trong cộng đồng hiểu, thực hành và trao truyền.

Kinh tế phát triển, đời sống tinh thần được nâng lên — cũng là cơ hội để các phong tục tập quán của người Dao được khôi phục và gìn giữ. Người Dao nơi đây đã biết phát huy những mặt tích cực và xóa bỏ những tập quán hủ tục còn lạc hậu, để đám cưới hôm nay vẫn đẹp, vẫn vui, vẫn giữ được nét đặc sắc rất riêng của dân tộc mình.

Đổi mới mà không đánh mất mình

Sự quan tâm của du khách mang đến cơ hội cho Lũng Slàng, nhưng cũng đặt ra những yêu cầu mới. Một bản làng không thể phát triển lâu dài chỉ bằng cảnh quan đẹp hay sự tò mò nhất thời. Chất lượng đón tiếp, môi trường sống, sự phối hợp giữa các hộ gia đình và cách gìn giữ văn hóa đều có vai trò quan trọng.

Khi những nét văn hóa được giới thiệu với khách phương xa, điều quan trọng không phải là biến chúng thành màn trình diễn để làm vừa lòng người xem. Giá trị sâu xa nằm ở việc người dân có thể kể câu chuyện của mình, giữ quyền chủ động với phong tục — từ lễ cấp sắc, điệu hát Páo Dung, tiếng kèn Pí lè đến nghề thêu thùa, nấu rượu ngô — và tìm được cách để di sản tiếp tục sống trong đời sống thực.

Giữa những đổi thay, điều cần giữ lại không chỉ là dáng nhà sàn hay màu sắc trang phục. Đó còn là sự gắn bó của cộng đồng, những kinh nghiệm lao động trên đất dốc, cách các gia đình nương tựa nhau và ý thức gìn giữ những điều đã làm nên bản sắc của người Dao Đỏ.

Giữa núi rừng xứ Lạng, Lũng Slàng đang đi tiếp hành trình ấy — đổi mới trong cách làm ăn, mở rộng giao lưu với bên ngoài, đồng thời tìm cách gìn giữ những điều thuộc về mình.