Lần đầu tôi đặt chân lên Mẫu Sơn là năm 2017. Gần chục năm trôi qua, năm nào tôi cũng trở lại — mỗi mùa một lần, có mùa hai ba lần. Nơi này như có một sợi dây vô hình, cứ níu tôi quay về.
Đứng trước những nếp nhà trình tường vàng sậm màu đất, mái ngói phủ rêu xanh, lòng tôi tự nhiên lắng lại. Mọi ồn ào, vội vã dưới xuôi như bị bỏ lại ở chân đèo từ lúc nào.
Người Dao Lù Gang sống đơn sơ: sáng lên nương, chiều về bên bếp lửa. Bốn mùa nơi đây, mùa nào cũng đầy ắp chuyện để kể — và để nhớ.
Mẫu Sơn là dãy núi cao nằm ở phía đông bắc tỉnh Lạng Sơn, trên địa bàn hai huyện Lộc Bình và Cao Lộc, cách thành phố Lạng Sơn chừng 30km. Với độ cao trên 1.500m, nơi đây có khí hậu ôn đới khác biệt hẳn với vùng thấp — mùa đông thường xuyên có băng giá, có năm tuyết phủ trắng xóa, một hiện tượng hiếm hoi ở Việt Nam. Mẫu Sơn cũng là nơi sinh sống lâu đời của đồng bào Dao, với những nếp nhà trình tường, những vườn đào rừng và một nền văn hóa đậm đà bản sắc vùng cao.
Nine years. Four seasons. One land I can never leave behind.
Mẫu Sơn, Lạng Sơn — where I first arrived in 2017, and where I have returned, season after season, ever since. These 37 photographs are the story of the Dao Lù Gang people: peach blossoms in spring, sun on shoulders in summer, golden light in autumn, snow and firelight in winter — and the warmth of the people who keep me coming back.
Mẫu Sơn — four seasons of longing.
Xuân — Sắc đào phai, cánh mỏng
Tháng giêng, tháng hai, Mẫu Sơn vẫn còn cái lạnh cắt da, vậy mà hoa mận đã nở trắng muốt khắp các triền đồi. Rồi hoa đào rừng bung nở — sắc hồng phai phủ kín cả một vạt núi.
Buổi sớm sương còn giăng, tôi gặp một nhóm trai gái Dao đi qua vườn đào. Áo đen thêu chỉ màu, mũ đỏ, vòng bạc lấp lánh trong nắng mai. Đứng giữa rừng hoa, người và hoa như hòa làm một — không phân biệt được đâu là sắc hoa, đâu là sắc áo.
Tình yêu nơi vùng cao giản dị đến vậy — chỉ cần một sớm hoa đào, một làn sương mỏng, và một nụ cười chân thành.
Một Mế ngồi tựa gốc đào cổ thụ, móm mém cười nhìn lũ trẻ đùa giỡn. Mế bảo chẳng nhớ mình bao nhiêu tuổi, chỉ nhớ từ hồi còn con gái đã thấy cây đào này to như thế này rồi.
Hoa đào mỗi năm một lần rực rỡ rồi tàn. Tôi chụp hoa bao nhiêu năm, vẫn chưa chụp được hết cái đẹp mong manh ấy — như chưa bao giờ níu giữ được một mùa xuân.
Nguyễn Sơn Tùng
Chiều xuống, tôi ngồi nơi hiên nhà trình tường, nhấp chén rượu men lá. Rượu ủ từ lá rừng, uống êm và say rất từ từ. Ngắm sắc đào loang trong sương tím, nghe tiếng trẻ con đùa giỡn từ xa vọng lại — lòng bỗng bình yên đến lạ.
Hạ — Nắng ở lại trên vai
Mùa hè, nắng vùng cao gắt rát từ sáng sớm. Người Dao đã lên nương từ khi sương còn ướt đẫm lá cây.
Tôi theo chân một người đàn ông trong bản lên nương ngô. Con dốc đá tai mèo dựng đứng, anh đi thoăn thoắt còn tôi thì thở không ra hơi. Đến nương, anh cuốc đất vun gốc ngô thoăn thoắt, mồ hôi ướt đẫm lưng áo mà miệng vẫn cười.
Tôi đã chụp nhiều nơi, nhưng chưa nơi nào cho tôi cảm giác về lao động đẹp như ở đây — giọt mồ hôi rơi trên đất, mà ánh mắt thì rạng ngời. Hạnh phúc đôi khi chỉ đơn giản là được làm việc chân tay dưới nắng.
Nguyễn Sơn Tùng
Trưa, mọi người nghỉ dưới gốc cây cổ thụ. Cơm nắm muối vừng, nước chè đựng trong ống tre. Đơn sơ vậy mà ngon đến lạ — có lẽ vì ăn giữa núi rừng, giữa tình người ấm áp.
Chiều về bản, tôi ghé vào một nếp nhà. Trên hiên đất, tiếng bổ củi vang đều đều. Hai chị em ngồi khâu vá, thỉnh thoảng lại rúc rích cười với nhau. Chú chó con cuộn tròn dưới chân. Một Mế đội mũ đỏ, tay run run xỏ chỉ, cặm cụi may áo cho đứa cháu sắp lấy vợ. Mế ngẩng lên cười với tôi, đôi mắt lấp lánh niềm vui.
Ngồi xem Mế khâu, tôi mới hiểu mỗi tấm áo của người Dao là cả một hành trình dài. Vải được dệt thủ công từ sợi gai, sợi bông trồng trên nương nhà. Đến tháng bảy, bà con đi hái lá chàm về ngâm cho mục nát, lọc lấy nước cốt, pha thêm vôi bột với nước tro bếp, đun cùng lá ngải cứu mới thành thuốc nhuộm. Nhuộm phải thật đều tay, ngâm rồi phơi đi phơi lại mấy lần, vải mới lên được màu đen xanh óng ả.
Con gái Dao học thêu từ khi còn bé xíu, ngồi cạnh mẹ, cạnh bà mà học từng đường kim mũi chỉ. Để thêu xong một bộ áo như ý phải cặm cụi nhiều tháng, có khi cả năm trời. Trên nền vải đen, những sợi chỉ vàng, đỏ, xanh lá dần thành hình cây cỏ, hoa lá, chim muông. Thiếu nữ Dao nào cũng tự tay may cho mình bộ đẹp nhất để mặc ngày cưới, ngày hội — nhìn đường thêu đều tăm tắp là biết người con gái ấy chăm chỉ, khéo léo nhường nào.
Tối đến, bếp lửa được nhóm lên. Ánh lửa hắt lên vách đất thành những bóng hình nhảy múa. Trên gác bếp, những xâu thịt treo đã ngả màu vàng sậm vì khói. Mùi thịt hun quyện với mùi khói bếp, mùi cơm mới — một mùi thơm khiến người ta cồn cào nhớ nhà.
Cả nhà quây quần bên mâm cơm. Các cụ thay nhau kể chuyện xưa — chuyện đi rừng, chuyện ma rừng, chuyện tổ tiên lập bản. Lũ trẻ mắt tròn xoe lắng nghe, có đứa nép chặt vào lòng mẹ. Bên bếp lửa bập bùng, trong nếp nhà đất giữa núi rừng, những câu chuyện như đưa cả trăm năm về hiện tại.
Thu — Giọt nắng vàng
Mùa thu, Mẫu Sơn có những đồng hoa cải vàng rực mà ai đã thấy một lần thì không thể quên. Cả cánh đồng như một tấm thảm vàng, gió thổi tạo thành những đợt sóng hoa dập dờn. Mùi hoa ngai ngái quyện với mùi đất ẩm sau cơn mưa.
Rồi mùa gặt đến. Trước sân nhà trình tường, những nia ngô phơi san sát vàng óng. Mấy chị em ngồi tẽ ngô, đôi tay thoăn thoắt, miệng rôm rả chuyện trò. Tiếng hạt ngô rơi lộp độp nghe vui tai như một bản nhạc mùa màng.
“Năm nay được mùa không chị?” — “Được em ơi! Ngô đầy nhà, thóc đầy kho. Năm nay ăn Tết to!” Nhìn nụ cười rạng rỡ của chị, tôi chợt hiểu hạnh phúc đôi khi đơn giản đến vậy: làm ra hạt thóc, củ ngô, nuôi được gia đình no ấm. Thế là đủ đầy.
Mùa gặt ở Mẫu Sơn dạy tôi một điều: hạnh phúc không phải là có nhiều, mà là biết đủ. Nhìn những nia ngô vàng óng trước sân, nhìn nụ cười của người nông dân, tôi thấy mình giàu có hơn bao giờ hết.
Nguyễn Sơn Tùng
Tối đến, bên bếp lửa bập bùng, tôi được nghe kể về những năm tháng gian khó — cả bản đào củ mài qua ngày mà nhà nào có gì cũng chia nhau, không ai bị bỏ đói. Những câu chuyện về thời khốn khó mà tình người đầy ắp — chỉ có bên bếp lửa Mẫu Sơn mới nghe được.
Đông — Tuyết lạnh, Đông về
Mùa đông, Mẫu Sơn chìm trong băng giá. Cây cối phủ một lớp băng long lanh như pha lê dưới nắng sớm. Đẹp đến nghẹt thở — mà lạnh thì cắt da cắt thịt. Tôi mặc ba lớp áo mà vẫn run cầm cập.
Vậy mà người Dao vẫn cười — tươi rói. Đôi trai gái nắm tay nhau đi giữa rừng băng, tiếng cười vang trong không gian tĩnh lặng.
Giữa cái lạnh cắt da của Mẫu Sơn mùa đông, tôi học được rằng hơi ấm không đến từ áo dày hay lò sưởi. Hơi ấm đến từ bàn tay nắm chặt, từ nụ cười, từ bếp lửa và từ tình người.
Nguyễn Sơn Tùng
Chiều xuống, tôi chui vào nếp nhà trình tường tránh rét. Bếp lửa cháy bập bùng, tiếng củi nổ tí tách vui tai. Trên gác bếp, những xâu thịt treo đã ngả màu nâu sậm vì khói. Mùi thịt hun, mùi khói bếp, mùi rượu hâm nóng — đó là mùi của sự sống, mùi của nhà.
Đêm đông Mẫu Sơn, ngồi bên bếp lửa nghe củi nổ tí tách, tôi chợt nhận ra: đi khắp thế gian, cuối cùng người ta cũng chỉ cần một nơi ấm áp để trở về — và những người thân yêu để sưởi ấm lòng mình.
Nguyễn Sơn Tùng
Ngồi bên bếp lửa, lắng nghe những câu chuyện được truyền từ đời này sang đời khác, tôi chợt hiểu: cái ấm không đến từ áo dày hay lò sưởi. Cái ấm đến từ con người, từ bếp lửa, từ tình thương đùm bọc nhau qua bao thế hệ.
Những nghi lễ — Chuyện xưa còn lại
Sống lâu với người Dao, tôi may mắn được chứng kiến nhiều nghi lễ. Mỗi nghi lễ như một cánh cửa mở vào thế giới tâm linh sâu thẳm của dân tộc này — nơi quá khứ và hiện tại gặp nhau.
Đám cưới đêm. Lễ cưới của người Dao Lù Gang thường tổ chức vào ban đêm. Có nghi thức bát nước đặt con dao lên trên — ngụ ý tình nghĩa vợ chồng phải trong như nước, sắc son như lưỡi dao, không gì cắt đứt được. Rồi lễ tơ hồng buộc chỉ đỏ vào cổ tay hai người. Tiếng kèn Pí Lè réo rắt giữa đêm núi sâu, vừa như lời chúc phúc, vừa như lời tiễn biệt. Người mẹ đứng nơi cửa, lặng lẽ quệt nước mắt nhìn theo con gái. Tôi bấm máy mà cổ họng nghẹn lại.
Lễ cấp sắc. Đây là lễ trưởng thành của người con trai Dao — nghi lễ quan trọng nhất trong đời người. Chưa trải qua lễ này thì chưa được coi là người lớn thực sự. Vị thầy cạo đi một ít tóc trên đầu chàng trai — như cắt bỏ cái cũ để đón cái mới — rồi trao cho anh một cái tên mới. Một Mế trong bản giải thích với tôi: qua lễ cấp sắc, tổ tiên mới nhận mặt con cháu; từ nay người trai phải có trách nhiệm với bản làng, không được quên cội nguồn.
Tiếng kèn Pí Lè. Tiếng kèn trầm bổng đã gắn liền với đời sống tinh thần của người Dao Lù Gang từ bao đời nay. Người Tày, Nùng gọi nó là pí lè, người Dao gọi là nom dặt — những nhạc cụ bộ hơi mộc mạc bắt nguồn từ cuộc sống dân dã gắn liền với núi rừng. Tiếng kèn vang lên trong lễ hội truyền thống, lễ cúng thần lúa, thần rừng, trong đám cưới, ngày Tết… Đó là lời tâm tình của lòng người với trời đất, với núi rừng; là lời tỏ tình của đôi trai gái tìm duyên, là tiếng lòng con cái gửi về cha mẹ.
Lễ Ma khô. Nghi lễ tiễn người đã khuất lần cuối cùng. Theo quan niệm của người Dao, linh hồn người mất chưa siêu thoát ngay mà phải qua lễ này mới về được với tổ tiên. Tôi chứng kiến một người đàn ông ngoài năm mươi quỳ trước bàn thờ khóc nức nở. Đêm cuối lễ, đoàn người rước đuốc đi quanh bản ra nghĩa địa. Không khí trang nghiêm đến nghẹt thở.
Mừng thọ Mế. Đây có lẽ là nghi lễ nhân văn nhất mà tôi được chứng kiến. Một Mế ngoài chín mươi vẫn khỏe mạnh, minh mẫn. Cả bản đến dự đông như hội làng. Đứa cháu nhỏ được bố bế lên, chắp tay chúc Mế sống lâu trăm tuổi bằng giọng ngọng nghịu khiến cả sân cười ồ lên. Người trong bản bảo tôi: Mế sống lâu là phúc của cả bản, phải làm lễ to để con cháu ghi nhớ đạo hiếu.
Mỗi nghi lễ của người Dao là một sợi dây nối quá khứ với hiện tại. Tôi chụp ảnh không chỉ để lưu giữ khoảnh khắc, mà để những giá trị này không bị thời gian cuốn trôi.
Nguyễn Sơn Tùng
Mẫu Sơn — Nơi ký ức ở lại
Gần chục năm, tôi đã bấm máy hàng nghìn lần ở Mẫu Sơn. Nhưng những tấm ảnh tôi yêu thích nhất không phải là những tấm đẹp về kỹ thuật, mà là những tấm có hồn — nụ cười móm mém của Mế bên gốc đào, ánh mắt trong veo của cô gái giữa đồng hoa cải, đôi bàn tay chai sần của người nông dân, ánh bếp lửa bập bùng trong đêm đông giá rét.
Người Dao đã dạy tôi một bài học giản dị: hạnh phúc không ở đâu xa — đó là có một mái nhà để trở về, có bữa cơm ấm để ăn, có những người thân yêu bên cạnh. Giữa cuộc sống hiện đại vội vã, vẫn còn một nơi người ta sống chậm, sống thật, gắn bó máu thịt với đất trời.
Bốn mùa đi qua, tôi đi cùng họ. Xuân hoa nở, hạ nắng vàng, thu lúa chín, đông tuyết phủ. Mùa nào cũng đẹp — nhưng cái đẹp không nằm ở cảnh vật, mà ở con người: ở nụ cười, ở tình người, ở những câu chuyện bên bếp lửa không bao giờ cũ.
Gần chục năm gắn bó, Mẫu Sơn với tôi không còn là một điểm đến để chụp ảnh. Nơi ấy đã trở thành một phần ký ức, một phần tâm hồn — nơi tôi luôn muốn quay về, như trở về nhà.
Nguyễn Sơn Tùng
Tôi biết mình sẽ còn quay lại nhiều lần nữa. Bởi với tôi, Mẫu Sơn không chỉ là một địa danh trên bản đồ nhiếp ảnh.
Mỗi khi cuộc sống dưới xuôi khiến tôi mệt mỏi, tôi lại nhớ về nơi ấy: mùi hoa đào thoảng trong sương sớm, mùi khói bếp quyện với thịt hun, vị rượu men lá say êm, tiếng trẻ con cười vang góc rừng, giọng kể chuyện trầm ấm của các cụ bên bếp lửa, hơi ấm của nếp nhà trình tường giữa đêm đông giá rét.
Chỉ cần nhớ về những điều ấy thôi, lòng tôi lại thấy bình yên.
Album được biên soạn từ tư liệu thực địa, kết hợp với các nguồn tài liệu đã công bố. Toàn bộ hình ảnh trong bài viết do Nguyễn Sơn Tùng trực tiếp thực hiện trong nhiều năm điền dã. Nội dung mang tính kể chuyện dưới góc nhìn của tác giả.
Bộ ảnh chụp tại Mẫu Sơn, Lạng Sơn từ năm 2017 đến nay.
Nguyễn Sơn Tùng
Photographer | Art Photography
Culture • People • Mountain Life
(Photographs © 2017-2026 Nguyễn Sơn Tùng. All Rights Reserved Ⓡ)
