Tại vùng núi Mẫu Sơn (Lạng Sơn), cộng đồng người Dao Lù Gang vẫn duy trì một nghi lễ cưới truyền thống độc đáo, trong đó phần lớn các nghi thức quan trọng được tổ chức vào ban đêm. Trong không gian tĩnh lặng của núi rừng, đám cưới không mang tính trình diễn mà diễn ra như một chuỗi nghi lễ mang đậm yếu tố tâm linh và cộng đồng.

Một trong những điểm đặc trưng của nghi lễ là hình ảnh cô dâu đội tấm khăn Tầm Phjả – loại khăn truyền thống chỉ xuất hiện trong những dấu mốc quan trọng của đời người phụ nữ Dao. Trong suốt quá trình hành lễ, cô dâu gần như không để lộ khuôn mặt. Việc che mặt không nhằm mục đích thẩm mỹ, mà mang ý nghĩa biểu tượng: đánh dấu sự chuyển tiếp từ đời sống cá nhân sang vai trò mới trong gia đình và cộng đồng.

Theo quan niệm của người Dao, hôn nhân không chỉ là sự gắn kết giữa hai cá nhân mà còn là sự kết nối giữa hai gia đình và các thế hệ. Vì vậy, các nghi thức cưới được thực hiện một cách nghiêm cẩn, dưới sự dẫn dắt của người có uy tín trong cộng đồng hoặc thầy cúng. Từng bước trong nghi lễ – từ đón dâu, hành lễ, cho đến các nghi thức chuyển giao – đều tuân theo trình tự chặt chẽ đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Khác với những đám cưới hiện đại, nơi cảm xúc thường được thể hiện trực tiếp và công khai, đám cưới của người Dao diễn ra trong sự tiết chế. Không có những lời thề ồn ào hay các hình thức phô diễn. Thay vào đó là sự hiện diện của cộng đồng như những người chứng kiến và gìn giữ ký ức văn hóa.

Trong bối cảnh nhiều giá trị truyền thống đang dần mai một, việc ghi nhận và lưu giữ những nghi lễ như đám cưới đêm của người Dao Mẫu Sơn có ý nghĩa quan trọng, không chỉ về mặt tư liệu mà còn góp phần khẳng định bản sắc văn hóa của các dân tộc thiểu số ở Việt Nam.

Xã Công Sơn (Cao Lộc, Lạng Sơn) là nơi sinh sống của đồng bào dân tộc Dao thuộc ngành Dao Lù Gang. Nơi đây không chỉ có khí hậu ôn hòa, trong lành mà còn lưu giữ nhiều nét văn hóa đặc sắc của dân tộc Dao. Trong đó phải kể đến nghi lễ đám cưới truyền thống.

Vào Ngày cưới, dân tộc Dao Lù Gang quan trọng nhất là giờ cô dâu ra khỏi nhà mình và bước vào nhà chồng.

Cô dâu khởi hành về nhà chồng vào giờ nào phụ thuộc vào thầy xem. Nhiều trường hợp, cô dâu phải rời nhà từ lúc 1 – 2 giờ sáng và vào nhà chú rể lúc trời còn tờ mờ sương.

‘Thông thường, các cô dâu Lù Gang về nhà chồng vào lúc sáng sớm. Ngoài của hồi môn, cô dâu Dao Lù Gang chuẩn bị 2 bộ trang phục. Một bộ lúc rời nhà bố mẹ đẻ và một bộ thay trước khi bước vào nhà trai.

Trang phục của cô dâu gồm khăn che mặt, áo dài nhiều lớp, 4 thắt lưng. Tất cả thêu chỉ màu rực rỡ, cầu kỳ.

Trước khi vào cổng nhà trai, đoàn nhà gái dừng lại dọc đường, các phù dâu phụ giúp thay đồ mới cho cô dâu. Lúc này, cô dâu đeo thêm vòng cổ, vòng tay, trang sức bằng bạc.

Mỗi bộ trang phục của cô dâu Lù Gang trung bình có từ 3 đến 10 lớp. Gia đình có điều kiện, trang phục cô dâu được may nhiều lớp hơn.

Theo tục lệ tổ tiên, chú rể Lù Gang không đi đón dâu mà ở nhà chuẩn bị các nghi thức cúng.

Đến giờ đẹp, đoàn đưa dâu đến trước cổng nhà trai, cô dâu được 2 phù dâu che ô. Một đại diện nhà trai mang chiếc mũ, che kín mặt cho cô dâu đội. Mọi hoạt động của cô dâu lúc này phụ thuộc vào phù dâu bên cạnh.

Trước cửa nhà trai lúc này đặt một bát nước và con dao, thầy cúng sẽ đọc bài khấn xua đuổi tà khí đã đi theo cô dâu trên đường và xin với tổ tiên cho cô chính thức làm dâu trong gia đình. Sau bài khấn của thầy cúng, cô dâu phải bước qua bát nước đó.

‘Quan niệm của bà con người Dao, con dao này xoay mũi ra phía ngoài. Bát nước sau đó sẽ được đổ đi, còn con dao gắn lên cửa nhà. Như vậy, mọi điều tốt lành sẽ đến với cô dâu.

Họ hàng nhà trai đại diện, đứng hai bên, đón đoàn nhà gái cùng hai người thổi kèn, thổi giai điệu vui tươi, rộn rã bằng kèn Pí Lè cho đến khi mọi người vào hết trong nhà.

Kèn Pí Lè là một nhạc cụ truyền thống hay được người Dao sử dụng vào những dịp, như: lễ hội truyền thống, lễ cúng thần lúa, thần rừng, cưới hỏi, lễ Tết… Kèn Pí Lè có thể thổi được 72 giai điệu khác nhau, phù hợp với từng bối cảnh.

Khi cô dâu bước vào nhà, nghi thức quan trọng nhất của đám cưới sẽ diễn ra. Đó là lễ tơ hồng, công nhận cô dâu chính thức là con cái trong nhà.

Thầy cúng trải chiếc chiếu hoa mới, ngồi lên và đọc bài khấn nhận dâu. Sau đó, chú rể che kín mặt, được người nhà đưa ra, cùng cô dâu bước vào chiếu hoa thực hiện lễ vái. Nghi lễ gồm: Vái gia tiên, vái thầy cúng, vái bố mẹ, anh em họ hàng nhà trai và đoàn đưa dâu họ nhà gái.

Chiếc chiếu hoa làm lễ được người trong họ, có đầy đủ con trai, con gái, khỏe mạnh, trải giường đêm tân hôn cho cô dâu và chú rể.

Cô dâu, chú rể rót rượu mời họ hàng hai bên. Đây là rượu gan lợn nướng. Gan lợn được nướng lên, cắt miếng nhỏ để vào từng chén, rồi rót rượu ngâm mật nướng vào.

Người Dao cho rằng, đôi trai gái yêu nhau và ưng ý nhau thì sẽ uống hết số rượu này. Đôi nào không ưng ý nhau mà bị ép lấy thì sẽ không uống hoặc uống một nửa.

Kết thúc nghi lễ tơ hồng, gia đình chú rể dọn cỗ cưới được chuẩn bị khá chu đáo và thịnh soạn để mời khách. Tiếp đó, thầy kèn thổi lên khúc nhạc mừng cô dâu mới cho đến hết đám cưới.

Ảnh: Nguyễn Sơn Tùng