Nghi lễ đám cưới người Dao Lô Gang ở Mẫu Sơn Đám cưới của Dương Lâm và Triệu Lan
Sacred Fire, Sleepless Night — A Lo Gang Dao Wedding Ritual on Mau Son
THÔN LỤC BÓ · CÔNG SƠN · MẪU SƠN · LẠNG SƠN
A wedding is held together by hands — hands that cook, hands that dress, hands that keep the fire through the night
Một đám cưới được giữ lại bằng những đôi tay — tay làm cỗ, tay sửa soạn, tay giữ lửa suốt một đêm dài
Ảnh và ghi chép: Nguyễn Sơn Tùng
Đây là câu chuyện bằng hình ảnh về đám cưới truyền thống của đôi vợ chồng trẻ Dương Lâm và Triệu Lan, người Dao Lô Gang ở thôn Lục Bó, xã Công Sơn, vùng núi Mẫu Sơn, Lạng Sơn.
Trong cái lạnh của núi rừng, giữa một đêm dài không ngủ, những nghi lễ cưới nối tiếp nhau bên ánh lửa, tiếng kèn Pí Lè và bàn thờ tổ tiên. Mỗi nghi thức, mỗi bộ trang phục, mỗi lời khấn đều mang trong mình những quan niệm, phong tục và ký ức được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Bộ ảnh ghi lại hành trình của một đám cưới cụ thể, từ những giờ chuẩn bị trong gia đình nhà trai, lễ đón cô dâu, các nghi thức trước bàn thờ tổ tiên cho đến khoảnh khắc đôi trẻ chính thức nên duyên vợ chồng khi trời vừa sáng.
Không chỉ là ngày vui của Dương Lâm và Triệu Lan, đó còn là dịp để nhìn lại những nét văn hóa đặc sắc của người Dao Lô Gang ở Mẫu Sơn – những phong tục vẫn đang được thực hành, trao truyền và tiếp nối trong đời sống hôm nay.
Trên đỉnh Mẫu Sơn, khi đêm xuống, cái lạnh len qua từng mái nhà, sương núi phủ kín những con đường nhỏ. Ở thôn Lục Bó, xã Công Sơn, nhiệt độ ngoài trời chỉ còn khoảng sáu, bảy độ. Nhưng trong một ngôi nhà của người Dao Lô Gang, bếp vẫn đỏ lửa, người trong bản vẫn đi lại, tiếng nói chuyện vẫn vang lên. Một đám cưới đang được chuẩn bị.
Đó là đám cưới của Dương Lâm và Triệu Lan.
Theo phong tục của gia đình và dòng họ, cô dâu phải bước chân vào nhà chồng trước khi trời sáng. Vì thế, đêm ấy gần như không ai ngủ. Người làm cỗ, người sửa soạn trang phục, người chuẩn bị giấy lễ, người lo những phần việc liên quan đến nghi thức. Thầy Triệu Tắc chủ trì các phần lễ, bà mối cùng những người thân trong họ hướng dẫn đôi trẻ thực hiện từng bước.
Ba anh em chúng tôi rời nhà từ sáu giờ tối, chạy xe máy theo con đường dốc tối lên Công Sơn. Khi đến nơi, đám cưới đã bắt đầu. Chúng tôi ở lại, cùng chứng kiến những công việc và nghi lễ nối tiếp nhau cho đến khi ánh sáng đầu ngày xuất hiện trên núi.
Tôi đến đây với chiếc máy ảnh, nhưng điều giữ chân mình suốt đêm không chỉ là những bộ lễ phục rực rỡ hay những nghi thức lạ mắt. Đó còn là cách một cộng đồng cùng nhau chuẩn bị cho ngày trọng đại của hai người trẻ.
Đêm xuống, bếp đã đỏ lửa
Từ chiều, người trong bản đã bắt đầu làm cỗ. Những con lợn được mổ, thịt được chia, các mâm tre đặt giữa gian bếp. Người thái thịt, người chuẩn bị nguyên liệu, người nhóm lửa, người trông những nồi thức ăn đang sôi ngoài sân. Công việc nối tiếp nhau, không có nhiều lời phân công, bởi dường như ai cũng đã biết mình cần làm gì.
Người Dao Lô Gang làm cỗ cưới, họ mổ lợn, cùng nhau nấu cỗ ở nhà.
Trong gian nhà, Triệu Lan bắt đầu được sửa soạn.
Các Mế giúp cô dâu mặc trang phục, phù dâu trang điểm, chỉnh lại từng nếp áo và những món trang sức bạc. Chiếc mũ cưới của người Dao Lô Gang được đội lên đầu cô dâu. Những bộ trang phục thêu tay với hoa văn dày đặc, sắc đỏ, cam, vàng và xanh hiện lên dưới ánh đèn trong căn phòng nhỏ.
Cô dâu Triệu Lan đang chỉnh sửa trang phục.
Các Mế giúp phụ trang phục cho cô dâu Triệu Lan.
Cô dâu Triệu Lan đang đội chiếc mũ của dân tộc Dao Lô Gang.
Phù dâu đang trang điểm cho cô dâu Triệu Lan.
Mâm cỗ cưới cũng mang hương vị riêng của vùng núi. Có món củ cây chuối hầm xương, ăn cùng bát ớt ngâm cay nồng. Đêm xuống, dưới mái bạt ngoài sân, nhà trai dọn một bữa cơm cho những người đang thức cùng đám cưới. Ba anh em chúng tôi cũng được mời ngồi vào mâm.
Món ăn đặc sản của người Dao Lô Gang ở Mẫu Sơn — củ cây chuối hầm xương.
Món ớt ngâm cay xé môi.
Một bữa cơm giữa đêm lạnh, bên những người vừa quen vừa lạ, nhưng không có cảm giác xa cách. Người trong bản vẫn tiếp tục công việc, câu chuyện bên mâm cơm rồi cũng trở về với đám cưới đang diễn ra.
3 anh em được thiết đãi bữa cơm đêm.
Những bàn tay sửa soạn cho nhau
Việc chuẩn bị trang phục cho cô dâu kéo dài nhiều giờ.
Triệu Lan ngồi giữa những người phụ nữ trong gia đình. Người trang điểm, người chỉnh chiếc áo trước ngực, người sửa lại đai lưng, người kiểm tra từng món trang sức. Các Mế làm việc rất cẩn thận. Mỗi khi một lớp áo được mặc thêm, lại có người cúi xuống chỉnh nếp vải, vuốt lại đường viền, kiểm tra những chi tiết nhỏ.
Phù dâu trang điểm cho cô dâu.
Cô dâu Triệu Lan được phù dâu chỉnh sửa lại trang phục và trang điểm.
Phù dâu trang điểm cho cô dâu Triệu Lan.
Ngoài bộ trang phục đặc biệt cho lễ cưới, cô dâu Triệu Lan còn được các Mế chuẩn bị rất kỹ lưỡng từng phụ kiện.
Trong đám cưới này, cô dâu chuẩn bị hai bộ trang phục: một bộ khi rời nhà cha mẹ đẻ và một bộ thay trước khi bước vào nhà trai. Vì vậy, việc mặc và chỉnh sửa được thực hiện nhiều lần theo từng chặng của nghi lễ.
Các Mế và phù dâu cẩn trọng từng chi tiết mặc trang phục.
Các Mế và phù dâu cẩn trọng từng chi tiết mặc trang phục.
Các Mế và phù dâu cẩn trọng từng chi tiết mặc trang phục.
Các Mế và phù dâu cẩn trọng từng chi tiết mặc trang phục.
Nhìn những đôi tay ấy, tôi nghĩ đến một điều rất giản dị: trong ngày cưới, cô dâu không tự mình chuẩn bị tất cả. Phía sau cô là những người phụ nữ trong gia đình, những người đã có kinh nghiệm, đã từng mặc những bộ lễ phục ấy và nay đang truyền lại cách mặc cho thế hệ sau.
Có những việc không cần nói thành lời. Một người đưa tay chỉnh cổ áo, người khác giữ chiếc khăn, người bên cạnh sửa lại đường thêu. Triệu Lan ngồi giữa họ, đôi lúc mỉm cười, đôi lúc lặng im chờ các Mế hoàn tất công việc.
Các Mế và phù dâu cẩn trọng từng chi tiết mặc trang phục.
Các Mế và phù dâu cẩn trọng từng chi tiết mặc trang phục.
Các Mế và phù dâu cẩn trọng từng chi tiết mặc trang phục.
Các Mế và phù dâu cẩn trọng từng chi tiết mặc trang phục.
Những hình ảnh ấy khiến tôi muốn dừng máy lâu hơn một chút.
Cô dâu Triệu Lan sau khi hoàn thành bước đầu mặc trang phục.
Cô dâu Triệu Lan sau khi hoàn thành bước đầu mặc trang phục.
Giấy lễ và giờ khuya
Khi đêm đã sâu, những công việc chuẩn bị cho phần lễ tâm linh cũng được tiến hành.
Trên bàn là những xấp giấy lễ của người Dao. Đây không phải tiền dùng trong sinh hoạt mua bán hằng ngày, mà là giấy vàng mã được sử dụng trong thờ cúng tổ tiên và các nghi lễ truyền thống.
Từng tờ giấy được đặt ngay ngắn, người trong gia đình dùng con dấu đóng những họa tiết lên mặt giấy. Tiếng búa và con dấu chạm xuống mặt bàn, những xấp giấy dần được hoàn thành rồi xếp thành từng chồng chờ đến giờ hành lễ.
Tiền giấy của người Dao, không phải là tiền tệ dùng trong giao dịch mua bán hằng ngày, mà là tiền vàng mã (tiền âm phủ) dùng trong các nghi lễ tâm linh, thờ cúng tổ tiên, lễ cưới, dịp Tết, ma chay. Thầy cúng hoặc người trong gia đình tự tay chuẩn bị, đóng dấu các họa tiết tâm linh lên mặt giấy. Đây là một trong những nét văn hóa dân gian lâu đời được giữ gìn qua nhiều thế hệ của người Dao.
Tiền giấy của người Dao, không phải là tiền tệ dùng trong giao dịch mua bán hằng ngày, mà là tiền vàng mã (tiền âm phủ) dùng trong các nghi lễ tâm linh, thờ cúng tổ tiên, lễ cưới, dịp Tết, ma chay. Thầy cúng hoặc người trong gia đình tự tay chuẩn bị, đóng dấu các họa tiết tâm linh lên mặt giấy. Đây là một trong những nét văn hóa dân gian lâu đời được giữ gìn qua nhiều thế hệ của người Dao.
Những chồng tiền giấy đã đóng dấu xong, xếp ngay ngắn chờ tới giờ lễ.
Tiền giấy sau khi đóng dấu nằm trên mặt bàn — một nét văn hóa dân gian lâu đời của người Dao.
Ở một góc nhà, người giữ lễ ngồi lặng với những vật dụng cần thiết. Bà mối tranh thủ chỉnh lại chiếc mũ cho chú rể. Trong phong tục cưới hỏi, bà mối không đơn thuần là người đứng ra kết nối hai gia đình. Bà còn tham gia hướng dẫn, sắp xếp và đồng hành cùng đôi trẻ trong những phần việc của lễ cưới.
Bà mối chỉnh sửa sợi dây tơ hồng. Trong phong tục cưới hỏi của đồng bào dân tộc Dao, bà mối (cùng với ông mối) giữ vai trò cực kỳ quan trọng, không chỉ là cầu nối nhân duyên mà còn là người đại diện tinh thần, bảo trợ và hướng dẫn nghi lễ cho đôi trẻ trong suốt quá trình thành hôn.
Bà mối chỉnh sửa chiếc mũ cho chú rể.
Bà mối chỉnh sửa chiếc mũ cho chú rể.
Trước ban thờ tổ tiên, thầy Triệu Tắc chuẩn bị cho phần hành lễ.
Mọi thứ diễn ra trong không khí trang nghiêm. Những tờ giấy lễ, chiếc mũ của chú rể, trang phục của cô dâu và các vật dụng đặt trước ban thờ đều có vị trí riêng trong đêm cưới.
Thầy Triệu Tắc đang đứng thỉnh trước ban thờ.
Chiếc khăn Tầm Phjiả
Quá nửa đêm, bà mối bắt đầu mặc thêm áo cho cô dâu.
Một trong những đặc điểm đáng chú ý trong trang phục cưới của người Dao Lô Gang ở Mẫu Sơn là tục mặc chồng nhiều lớp áo. Theo phong tục được ghi nhận trong đám cưới này, cô dâu có thể mặc từ ba đến mười lớp áo.
Cô dâu Triệu Lan được bà mối mặc thêm áo, đặc biệt là chiếc khăn Tầm Phjiả. Trong lễ cưới của người Dao Lô Gang có tục cô dâu mặc chồng nhiều lớp áo (từ 3 đến 10 lớp) — đây là nét độc đáo bậc nhất của nhánh Dao Lô Gang (Lạng Sơn).
Cô dâu Triệu Lan được bà mối mặc thêm áo, đặc biệt là chiếc khăn Tầm Phjiả. Trong lễ cưới của người Dao Lô Gang có tục cô dâu mặc chồng nhiều lớp áo (từ 3 đến 10 lớp) — đây là nét độc đáo bậc nhất của nhánh Dao Lô Gang (Lạng Sơn).
Cô dâu Triệu Lan được bà mối mặc thêm áo, đặc biệt là chiếc khăn Tầm Phjiả. Trong lễ cưới của người Dao Lô Gang có tục cô dâu mặc chồng nhiều lớp áo (từ 3 đến 10 lớp) — đây là nét độc đáo bậc nhất của nhánh Dao Lô Gang (Lạng Sơn).
Mỗi lớp áo được bà mối mặc thêm đều cần sự cẩn trọng. Những dải vải được chỉnh ngay ngắn, các đường viền và hoa văn được sắp xếp cho đúng vị trí. Bộ trang phục ngày một dày hơn, nặng hơn, nhưng cũng đầy đủ hơn theo yêu cầu của nghi lễ.
Cô dâu Triệu Lan được bà mối mặc thêm áo, đặc biệt là chiếc khăn Tầm Phjiả. Trong lễ cưới của người Dao Lô Gang có tục cô dâu mặc chồng nhiều lớp áo (từ 3 đến 10 lớp) — đây là nét độc đáo bậc nhất của nhánh Dao Lô Gang (Lạng Sơn).
Cô dâu Triệu Lan được bà mối mặc thêm áo, đặc biệt là chiếc khăn Tầm Phjiả. Trong lễ cưới của người Dao Lô Gang có tục cô dâu mặc chồng nhiều lớp áo (từ 3 đến 10 lớp) — đây là nét độc đáo bậc nhất của nhánh Dao Lô Gang (Lạng Sơn).
Cô dâu Triệu Lan được bà mối mặc thêm áo, đặc biệt là chiếc khăn Tầm Phjiả. Trong lễ cưới của người Dao Lô Gang có tục cô dâu mặc chồng nhiều lớp áo (từ 3 đến 10 lớp) — đây là nét độc đáo bậc nhất của nhánh Dao Lô Gang (Lạng Sơn).
Cô dâu Triệu Lan được bà mối mặc thêm áo, đặc biệt là chiếc khăn Tầm Phjiả. Trong lễ cưới của người Dao Lô Gang có tục cô dâu mặc chồng nhiều lớp áo (từ 3 đến 10 lớp) — đây là nét độc đáo bậc nhất của nhánh Dao Lô Gang (Lạng Sơn).
Sau các lớp áo là chiếc khăn Tầm Phjiả.
Đây là chiếc khăn đặc biệt trong lễ phục của người phụ nữ Dao Lô Gang, được thêu và đính cườm công phu, có những dải tua rủ xuống hai bên. Bà mối trực tiếp đội khăn lên đầu Triệu Lan, rồi chỉnh lại từng phần để chiếc khăn nằm đúng vị trí.
Cô dâu Triệu Lan được bà mối mặc thêm áo, đặc biệt là chiếc khăn Tầm Phjiả. Trong lễ cưới của người Dao Lô Gang có tục cô dâu mặc chồng nhiều lớp áo (từ 3 đến 10 lớp) — đây là nét độc đáo bậc nhất của nhánh Dao Lô Gang (Lạng Sơn).
Cô dâu Triệu Lan được bà mối mặc thêm áo, đặc biệt là chiếc khăn Tầm Phjiả. Trong lễ cưới của người Dao Lô Gang có tục cô dâu mặc chồng nhiều lớp áo (từ 3 đến 10 lớp) — đây là nét độc đáo bậc nhất của nhánh Dao Lô Gang (Lạng Sơn).
Cô dâu Triệu Lan được bà mối mặc thêm áo, đặc biệt là chiếc khăn Tầm Phjiả. Trong lễ cưới của người Dao Lô Gang có tục cô dâu mặc chồng nhiều lớp áo (từ 3 đến 10 lớp) — đây là nét độc đáo bậc nhất của nhánh Dao Lô Gang (Lạng Sơn).
Cô dâu Triệu Lan sau khi đội chiếc khăn Tầm Phjiả.
Theo tập tục được lưu truyền tại cộng đồng này, người phụ nữ chỉ đội chiếc khăn ấy vào hai dịp trong đời: ngày cưới và khi đã lớn tuổi, trong nghi thức kết tơ hồng thuộc đại lễ cấp sắc của người chồng.
Khi chiếc khăn được đội lên, dáng vẻ cô dâu cũng thay đổi. Những lớp áo, chiếc mũ và khăn Tầm Phjiả không chỉ tạo nên diện mạo của người phụ nữ trong ngày cưới, mà còn mang theo những quy ước, ký ức và tập tục được người đi trước gìn giữ.
Tôi nhìn bà mối chỉnh lại chiếc khăn, nhìn Triệu Lan ngồi yên để mọi người hoàn tất phần việc. Đó là một trong những khoảnh khắc tôi đặc biệt muốn lưu giữ của đêm ấy.
Cô dâu Triệu Lan sau khi đội chiếc khăn Tầm Phjiả.
Cô dâu Triệu Lan sau khi đội chiếc khăn Tầm Phjiả.
Lễ lửa và những hình nhân
Một trong những phần nghi lễ đáng chú ý nhất diễn ra bên ngoài ngôi nhà, trước cổng nhà trai.
Nhà trai chuẩn bị một đống lửa lớn hoặc lò than hồng. Khi đoàn rước dâu tiến đến, cô dâu và những người trong đoàn phải bước qua khu vực lửa trước khi vào nhà chồng.
Theo quan niệm tâm linh của người Dao được ghi nhận trong phong tục này, trên đường đi từ nhà gái sang nhà trai, cô dâu có thể mang theo những điều không may, tà khí hoặc vía xấu. Ngọn lửa được xem là có khả năng thanh tẩy, xua đi những điều ấy, để cô dâu bước vào gia đình mới trong sự bình an và may mắn.
Nghi lễ đốt lửa và chặt (chém) hình nhân là một trong những phong tục cưới hỏi tâm linh độc đáo và kỳ bí bậc nhất của đồng bào dân tộc Dao (đặc biệt lưu giữ đậm nét ở các nhánh người Dao tại Lạng Sơn như vùng Khuổi Phiêng, Mẫu Sơn và một số nhóm Dao Đỏ). Nghi thức này thường diễn ra ngay trước cửa/cổng nhà trai vào thời điểm rước dâu (thường là sáng sớm tinh mơ trước khi mặt trời mọc), nhằm xua đuổi tà khí và “cắt duyên âm”, giữ trọn đạo vợ chồng thủy chung.
Nghi lễ đốt lửa và chặt (chém) hình nhân là một trong những phong tục cưới hỏi tâm linh độc đáo và kỳ bí bậc nhất của đồng bào dân tộc Dao (đặc biệt lưu giữ đậm nét ở các nhánh người Dao tại Lạng Sơn như vùng Khuổi Phiêng, Mẫu Sơn và một số nhóm Dao Đỏ). Nghi thức này thường diễn ra ngay trước cửa/cổng nhà trai vào thời điểm rước dâu (thường là sáng sớm tinh mơ trước khi mặt trời mọc), nhằm xua đuổi tà khí và “cắt duyên âm”, giữ trọn đạo vợ chồng thủy chung.
Nghi lễ đốt lửa và chặt (chém) hình nhân là một trong những phong tục cưới hỏi tâm linh độc đáo và kỳ bí bậc nhất của đồng bào dân tộc Dao (đặc biệt lưu giữ đậm nét ở các nhánh người Dao tại Lạng Sơn như vùng Khuổi Phiêng, Mẫu Sơn và một số nhóm Dao Đỏ). Nghi thức này thường diễn ra ngay trước cửa/cổng nhà trai vào thời điểm rước dâu (thường là sáng sớm tinh mơ trước khi mặt trời mọc), nhằm xua đuổi tà khí và “cắt duyên âm”, giữ trọn đạo vợ chồng thủy chung.
Nghi lễ đốt lửa và chặt (chém) hình nhân là một trong những phong tục cưới hỏi tâm linh độc đáo và kỳ bí bậc nhất của đồng bào dân tộc Dao (đặc biệt lưu giữ đậm nét ở các nhánh người Dao tại Lạng Sơn như vùng Khuổi Phiêng, Mẫu Sơn và một số nhóm Dao Đỏ). Nghi thức này thường diễn ra ngay trước cửa/cổng nhà trai vào thời điểm rước dâu (thường là sáng sớm tinh mơ trước khi mặt trời mọc), nhằm xua đuổi tà khí và “cắt duyên âm”, giữ trọn đạo vợ chồng thủy chung.
Nghi lễ đốt lửa và chặt (chém) hình nhân là một trong những phong tục cưới hỏi tâm linh độc đáo và kỳ bí bậc nhất của đồng bào dân tộc Dao (đặc biệt lưu giữ đậm nét ở các nhánh người Dao tại Lạng Sơn như vùng Khuổi Phiêng, Mẫu Sơn và một số nhóm Dao Đỏ). Nghi thức này thường diễn ra ngay trước cửa/cổng nhà trai vào thời điểm rước dâu (thường là sáng sớm tinh mơ trước khi mặt trời mọc), nhằm xua đuổi tà khí và “cắt duyên âm”, giữ trọn đạo vợ chồng thủy chung.
Nghi lễ đốt lửa và chặt (chém) hình nhân là một trong những phong tục cưới hỏi tâm linh độc đáo và kỳ bí bậc nhất của đồng bào dân tộc Dao (đặc biệt lưu giữ đậm nét ở các nhánh người Dao tại Lạng Sơn như vùng Khuổi Phiêng, Mẫu Sơn và một số nhóm Dao Đỏ). Nghi thức này thường diễn ra ngay trước cửa/cổng nhà trai vào thời điểm rước dâu (thường là sáng sớm tinh mơ trước khi mặt trời mọc), nhằm xua đuổi tà khí và “cắt duyên âm”, giữ trọn đạo vợ chồng thủy chung.
Nghi lễ đốt lửa và chặt (chém) hình nhân là một trong những phong tục cưới hỏi tâm linh độc đáo và kỳ bí bậc nhất của đồng bào dân tộc Dao (đặc biệt lưu giữ đậm nét ở các nhánh người Dao tại Lạng Sơn như vùng Khuổi Phiêng, Mẫu Sơn và một số nhóm Dao Đỏ). Nghi thức này thường diễn ra ngay trước cửa/cổng nhà trai vào thời điểm rước dâu (thường là sáng sớm tinh mơ trước khi mặt trời mọc), nhằm xua đuổi tà khí và “cắt duyên âm”, giữ trọn đạo vợ chồng thủy chung.
Nghi thức đốt lửa trước cổng nhà trai (tẩy uế và trừ tà). Cách thực hiện: khi đoàn rước dâu của nhà gái tiến về gần đến nhà chú rể, nhà trai sẽ đốt sẵn một đống lửa lớn (hoặc một lò than hồng rực) ngay tại đầu ngõ hoặc trước cửa ra vào; cô dâu (và đoàn đón dâu) sẽ phải bước qua ngọn lửa/lò than này trước khi chính thức đặt chân vào nhà chồng. Ý nghĩa tâm linh: người Dao quan niệm trên quãng đường đi đón dâu từ bản này sang bản khác, cô dâu dễ bị ma rừng, tà khí hoặc “vía xấu” của những người quở quang dọc đường bám theo; ngọn lửa thiêng có sức mạnh thanh tẩy, thiêu rụi mọi điều xui rủi, bệnh tật, giúp cô dâu mang theo sự tinh khiết, may mắn bước vào gia đình mới.
Nghi thức đốt lửa trước cổng nhà trai (tẩy uế và trừ tà). Cách thực hiện: khi đoàn rước dâu của nhà gái tiến về gần đến nhà chú rể, nhà trai sẽ đốt sẵn một đống lửa lớn (hoặc một lò than hồng rực) ngay tại đầu ngõ hoặc trước cửa ra vào; cô dâu (và đoàn đón dâu) sẽ phải bước qua ngọn lửa/lò than này trước khi chính thức đặt chân vào nhà chồng. Ý nghĩa tâm linh: người Dao quan niệm trên quãng đường đi đón dâu từ bản này sang bản khác, cô dâu dễ bị ma rừng, tà khí hoặc “vía xấu” của những người quở quang dọc đường bám theo; ngọn lửa thiêng có sức mạnh thanh tẩy, thiêu rụi mọi điều xui rủi, bệnh tật, giúp cô dâu mang theo sự tinh khiết, may mắn bước vào gia đình mới.
Trong đêm lạnh của Mẫu Sơn, ngọn lửa bừng lên giữa khoảng sân tối. Khói bay qua những cổng vòm tre, ánh lửa hắt lên trang phục đỏ của đoàn người. Họ hàng và dân bản đứng quanh chứng kiến nghi thức.
Lửa trong đời sống người Dao còn gắn với bếp nhà, với hơi ấm và sự sống. Vì thế, bước qua lửa không chỉ là một hành động trong nghi lễ, mà còn đánh dấu thời khắc cô dâu rời khỏi không gian gia đình cha mẹ đẻ để bước sang một mái nhà khác.
Nghi thức đốt lửa trước cổng nhà trai (tẩy uế và trừ tà). Cách thực hiện: khi đoàn rước dâu của nhà gái tiến về gần đến nhà chú rể, nhà trai sẽ đốt sẵn một đống lửa lớn (hoặc một lò than hồng rực) ngay tại đầu ngõ hoặc trước cửa ra vào; cô dâu (và đoàn đón dâu) sẽ phải bước qua ngọn lửa/lò than này trước khi chính thức đặt chân vào nhà chồng. Ý nghĩa tâm linh: người Dao quan niệm trên quãng đường đi đón dâu từ bản này sang bản khác, cô dâu dễ bị ma rừng, tà khí hoặc “vía xấu” của những người quở quang dọc đường bám theo; ngọn lửa thiêng có sức mạnh thanh tẩy, thiêu rụi mọi điều xui rủi, bệnh tật, giúp cô dâu mang theo sự tinh khiết, may mắn bước vào gia đình mới.
Nghi thức đốt lửa trước cổng nhà trai (tẩy uế và trừ tà). Cách thực hiện: khi đoàn rước dâu của nhà gái tiến về gần đến nhà chú rể, nhà trai sẽ đốt sẵn một đống lửa lớn (hoặc một lò than hồng rực) ngay tại đầu ngõ hoặc trước cửa ra vào; cô dâu (và đoàn đón dâu) sẽ phải bước qua ngọn lửa/lò than này trước khi chính thức đặt chân vào nhà chồng. Ý nghĩa tâm linh: người Dao quan niệm trên quãng đường đi đón dâu từ bản này sang bản khác, cô dâu dễ bị ma rừng, tà khí hoặc “vía xấu” của những người quở quang dọc đường bám theo; ngọn lửa thiêng có sức mạnh thanh tẩy, thiêu rụi mọi điều xui rủi, bệnh tật, giúp cô dâu mang theo sự tinh khiết, may mắn bước vào gia đình mới.
Nghi thức đốt lửa trước cổng nhà trai (tẩy uế và trừ tà). Cách thực hiện: khi đoàn rước dâu của nhà gái tiến về gần đến nhà chú rể, nhà trai sẽ đốt sẵn một đống lửa lớn (hoặc một lò than hồng rực) ngay tại đầu ngõ hoặc trước cửa ra vào; cô dâu (và đoàn đón dâu) sẽ phải bước qua ngọn lửa/lò than này trước khi chính thức đặt chân vào nhà chồng. Ý nghĩa tâm linh: người Dao quan niệm trên quãng đường đi đón dâu từ bản này sang bản khác, cô dâu dễ bị ma rừng, tà khí hoặc “vía xấu” của những người quở quang dọc đường bám theo; ngọn lửa thiêng có sức mạnh thanh tẩy, thiêu rụi mọi điều xui rủi, bệnh tật, giúp cô dâu mang theo sự tinh khiết, may mắn bước vào gia đình mới.
Nghi thức đốt lửa trước cổng nhà trai (tẩy uế và trừ tà). Cách thực hiện: khi đoàn rước dâu của nhà gái tiến về gần đến nhà chú rể, nhà trai sẽ đốt sẵn một đống lửa lớn (hoặc một lò than hồng rực) ngay tại đầu ngõ hoặc trước cửa ra vào; cô dâu (và đoàn đón dâu) sẽ phải bước qua ngọn lửa/lò than này trước khi chính thức đặt chân vào nhà chồng. Ý nghĩa tâm linh: người Dao quan niệm trên quãng đường đi đón dâu từ bản này sang bản khác, cô dâu dễ bị ma rừng, tà khí hoặc “vía xấu” của những người quở quang dọc đường bám theo; ngọn lửa thiêng có sức mạnh thanh tẩy, thiêu rụi mọi điều xui rủi, bệnh tật, giúp cô dâu mang theo sự tinh khiết, may mắn bước vào gia đình mới.
Nghi thức đốt lửa trước cổng nhà trai (tẩy uế và trừ tà). Cách thực hiện: khi đoàn rước dâu của nhà gái tiến về gần đến nhà chú rể, nhà trai sẽ đốt sẵn một đống lửa lớn (hoặc một lò than hồng rực) ngay tại đầu ngõ hoặc trước cửa ra vào; cô dâu (và đoàn đón dâu) sẽ phải bước qua ngọn lửa/lò than này trước khi chính thức đặt chân vào nhà chồng. Ý nghĩa tâm linh: người Dao quan niệm trên quãng đường đi đón dâu từ bản này sang bản khác, cô dâu dễ bị ma rừng, tà khí hoặc “vía xấu” của những người quở quang dọc đường bám theo; ngọn lửa thiêng có sức mạnh thanh tẩy, thiêu rụi mọi điều xui rủi, bệnh tật, giúp cô dâu mang theo sự tinh khiết, may mắn bước vào gia đình mới.
Nghi thức đốt lửa trước cổng nhà trai (tẩy uế và trừ tà). Cách thực hiện: khi đoàn rước dâu của nhà gái tiến về gần đến nhà chú rể, nhà trai sẽ đốt sẵn một đống lửa lớn (hoặc một lò than hồng rực) ngay tại đầu ngõ hoặc trước cửa ra vào; cô dâu (và đoàn đón dâu) sẽ phải bước qua ngọn lửa/lò than này trước khi chính thức đặt chân vào nhà chồng. Ý nghĩa tâm linh: người Dao quan niệm trên quãng đường đi đón dâu từ bản này sang bản khác, cô dâu dễ bị ma rừng, tà khí hoặc “vía xấu” của những người quở quang dọc đường bám theo; ngọn lửa thiêng có sức mạnh thanh tẩy, thiêu rụi mọi điều xui rủi, bệnh tật, giúp cô dâu mang theo sự tinh khiết, may mắn bước vào gia đình mới.
Nghi thức đốt lửa trước cổng nhà trai (tẩy uế và trừ tà). Cách thực hiện: khi đoàn rước dâu của nhà gái tiến về gần đến nhà chú rể, nhà trai sẽ đốt sẵn một đống lửa lớn (hoặc một lò than hồng rực) ngay tại đầu ngõ hoặc trước cửa ra vào; cô dâu (và đoàn đón dâu) sẽ phải bước qua ngọn lửa/lò than này trước khi chính thức đặt chân vào nhà chồng. Ý nghĩa tâm linh: người Dao quan niệm trên quãng đường đi đón dâu từ bản này sang bản khác, cô dâu dễ bị ma rừng, tà khí hoặc “vía xấu” của những người quở quang dọc đường bám theo; ngọn lửa thiêng có sức mạnh thanh tẩy, thiêu rụi mọi điều xui rủi, bệnh tật, giúp cô dâu mang theo sự tinh khiết, may mắn bước vào gia đình mới.
Nghi thức đốt lửa trước cổng nhà trai (tẩy uế và trừ tà). Cách thực hiện: khi đoàn rước dâu của nhà gái tiến về gần đến nhà chú rể, nhà trai sẽ đốt sẵn một đống lửa lớn (hoặc một lò than hồng rực) ngay tại đầu ngõ hoặc trước cửa ra vào; cô dâu (và đoàn đón dâu) sẽ phải bước qua ngọn lửa/lò than này trước khi chính thức đặt chân vào nhà chồng. Ý nghĩa tâm linh: người Dao quan niệm trên quãng đường đi đón dâu từ bản này sang bản khác, cô dâu dễ bị ma rừng, tà khí hoặc “vía xấu” của những người quở quang dọc đường bám theo; ngọn lửa thiêng có sức mạnh thanh tẩy, thiêu rụi mọi điều xui rủi, bệnh tật, giúp cô dâu mang theo sự tinh khiết, may mắn bước vào gia đình mới.
Đoàn lễ đứng quanh vùng lửa trước cổng nhà trai, trong nghi thức đốt lửa tẩy uế và trừ tà cho đoàn đón dâu.
Cùng với nghi thức lửa là tục chặt hình nhân.
Theo phần giải thích về phong tục được ghi lại trong bản tư liệu, trước ngày cưới, thầy cúng căn cứ vào lá số bản mệnh của cô dâu để xem xét đường hôn nhân. Nếu có dấu hiệu về số phận đa đoan, thầy sẽ làm lễ giải hạn. Những hình nhân được kết bằng lá cây rừng, rơm hoặc giấy bản, tượng trưng cho những người chồng sau trong quan niệm về số mệnh.
Ngay trước khi bước vào nhà trai, dưới sự chủ trì của thầy cúng, cô dâu được trao con dao để tự tay chặt đứt các hình nhân ấy.
Trong quan niệm dân gian, lửa gắn với bếp nhà, sự sống và sự ấm no, đồng thời được xem là yếu tố có khả năng xua đuổi những điều không may — đoàn lễ đứng trong khói trước cổng nhà trai, lửa cháy thấp dưới chân.
Đống lửa được đốt tại vị trí đã định để đoàn đưa dâu thực hiện nghi thức bước qua — đây không phải hoạt động sinh hoạt thông thường, mà là một phần của trình tự đón dâu, mang ý nghĩa tâm linh theo quan niệm của cộng đồng.
Việc bước qua lửa được xem như một dấu mốc: sau hành trình rời khỏi gia đình cha mẹ đẻ, cô dâu chính thức bước vào không gian gia đình mới.
Nghi thức này thường được lý giải theo quan niệm thanh tẩy, ngăn những điều không tốt lành theo cô dâu vào nhà chồng.
Cũng cần phân biệt nghi thức đốt lửa trong đám cưới với lễ nhảy lửa của người Dao — dù cùng gắn với yếu tố lửa, hai nghi lễ có bối cảnh và mục đích thực hành khác nhau.
Điểm chung của những nghi thức này là niềm tin về khả năng loại bỏ những điều không may, trước khi cô dâu bước vào cuộc sống mới.
Hành động này mang ý nghĩa đoạn tuyệt với những điều không may được dự báo, mong muốn cuộc hôn nhân hiện tại được trọn vẹn, vợ chồng gắn bó và thủy chung.
Đứng trước ngọn lửa và những hình nhân, tôi nhận ra rằng đám cưới ở đây không chỉ là ngày vui của hai gia đình. Đó còn là lúc những niềm tin dân gian, những quan niệm về số phận và mong ước bình an được thể hiện qua những nghi thức cụ thể.
Cần phân biệt lễ bước qua lửa trong đám cưới với lễ nhảy lửa của người Dao. Dù cùng có yếu tố lửa, đây là những thực hành khác nhau về bối cảnh và mục đích.
Tiếng kèn Pí Lè và bàn lễ giữa đêm
Sau phần lễ lửa, các nghi thức tiếp tục được thực hiện trong không gian sân nhà.
Một bàn lễ được bày trên mặt đất. Những vòng nến, bát màu xanh đỏ và các vật dụng nghi lễ được sắp xếp ngay ngắn. Người thực hành lễ cúi xuống trước bàn lễ, những người khác đứng thành vòng xung quanh.
Đám cưới truyền thống của người Dao không chỉ là việc hai gia đình tổ chức cho đôi trẻ thành vợ chồng, mà còn là một hệ thống nghi lễ có sự tham gia của thầy cúng, người thân, dòng họ và các quan niệm tâm linh được duy trì trong cộng đồng.
Những đốm lửa nhỏ cháy khắp mặt sân — họ hàng đứng vây quanh, làm chứng cho một đêm lễ được giữ gìn theo quan niệm của cộng đồng.
Mỗi hành động trong đêm lễ đều diễn ra theo sự hướng dẫn của người chủ lễ — thầy lễ và người phụ giúp cúi xuống bên bàn lễ bày ngay trên mặt đất.
Để trở thành tư liệu văn hóa có giá trị, hình ảnh cần đi cùng thông tin về địa điểm, nhóm Dao, nhân vật, trình tự thực hiện và ý nghĩa được chính cộng đồng giải thích.
Đằng sau những tập tục này là những quan niệm dân gian liên quan đến số phận, sự thanh sạch và mong muốn có một cuộc hôn nhân lâu dài.
Trong đêm ấy, tiếng kèn Pí Lè xuất hiện ở nhiều phần nghi thức.
Đối với người Dao Lô Gang, Pí Lè không đơn thuần là nhạc cụ dùng để tạo không khí cho đám cưới. Tiếng kèn có vai trò riêng trong các nghi lễ, dẫn dắt từng chặng hành lễ và gắn với đời sống tinh thần của cộng đồng.
Trong bối cảnh đời sống hiện đại có nhiều thay đổi, lễ cưới của người Dao ở một số địa phương đã được giản lược — không phải gia đình nào cũng còn thực hiện đầy đủ các nghi thức truyền thống.
Việc ghi chép và lưu giữ những tập tục như đốt lửa, chém hình nhân có ý nghĩa quan trọng đối với công tác bảo tồn văn hóa.
Qua từng hành động nghi lễ, người ta có thể nhận ra mong muốn về một cuộc sống gia đình bình yên, sự thủy chung giữa vợ chồng và niềm tin vào những điều tốt đẹp trong tương lai.
Nghi lễ đốt lửa và chặt (chém) hình nhân là một trong những phong tục cưới hỏi tâm linh độc đáo và kỳ bí bậc nhất của đồng bào dân tộc Dao.
Nghi lễ đốt lửa và chặt (chém) hình nhân là một trong những phong tục cưới hỏi tâm linh độc đáo và kỳ bí bậc nhất của đồng bào dân tộc Dao.
Có những lúc tiếng kèn vang lên giữa sân tối, có lúc âm thanh ấy theo đoàn người di chuyển qua những khoảng sân có ánh lửa. Tiếng kèn hòa cùng tiếng bước chân, tiếng người làm lễ và những âm thanh rất đời thường của một đêm cưới vùng cao.
Tôi không chỉ ghi lại hình ảnh người thổi kèn, mà còn muốn giữ lại không gian mà âm thanh ấy thuộc về: những người đang hành lễ, những chiếc ô giấy dầu, ánh nến dưới chân và những bộ trang phục truyền thống hiện lên giữa đêm lạnh.
Khi những người thực hành nghi lễ ngày càng cao tuổi, việc ghi lại lời kể và hình ảnh của họ không chỉ là lưu giữ một đám cưới truyền thống, mà còn là lưu giữ những tập quán, quan niệm và ký ức văn hóa của một cộng đồng đã được truyền qua nhiều thế hệ.
Tiếng kèn Pí Lè trong đám cưới là nhạc cụ nghi lễ không thể thiếu, giữ vai trò mở đường, chúc phúc và dẫn dắt cảm xúc qua từng nghi lễ trong đám cưới.
Pái Toòng – lễ bái đường trước tổ tiên
Khi các phần chuẩn bị đã hoàn tất, nghi lễ quan trọng nhất của đám cưới được tiến hành trước bàn thờ tổ tiên nhà trai.
Đó là lễ Pái Toòng, gắn với lễ tơ hồng.
Trong quan niệm của người Dao Lô Gang, đây là nghi thức đánh dấu việc cô dâu chính thức được đón nhận vào dòng họ nhà chồng, trước sự chứng giám của tổ tiên.
Phòng lễ buổi sáng với bàn thờ dài và dãy bùa giấy vàng trên tường.
Quyển sách cổ của thầy Triệu Tắc.
Thầy Triệu Tắc đọc sách cúng trước bàn thờ.
Trang sách cúng mở trên tay thầy, phía sau là dãy bùa đỏ vàng trên tường.
Đôi tay thầy cầm chén lễ và chiếc chuông nhỏ.
Trang sách Nôm Dao, chữ đen trên giấy cũ, trong cuốn sách lễ của thầy.
Dải vải hồng được nâng lên trước bàn thờ, trong ánh nến.
Trước khi vào nhà, cô dâu phải thực hiện nghi thức bước qua bát nước có đặt một con dao, theo sự hướng dẫn của thầy cúng. Mũi dao quay ra ngoài, mang ý nghĩa ngăn những điều không may theo chân cô dâu vào nhà. Sau nghi thức, bát nước được đổ đi.
Ngay dưới ban thờ tổ tiên là bàn lễ Hồng Toòng, được bày biện với mười hai đôi đũa, mười hai bát, mười hai chén rượu và một đĩa gan lợn luộc. Những lễ vật này được sắp đặt theo quy ước của nghi lễ, gắn với ý nghĩa về sự đủ đầy và sự gắn kết.
Cô dâu và chú rể đều trùm khăn đỏ che mặt trong quá trình hành lễ. Hai người chưa được nhìn mặt nhau cho đến khi hoàn tất những nghi thức bái lạy tổ tiên.
Chiếc khăn trên đầu của người Dao Lô Gang chụp từ phía sau. Khăn được dệt từ sợi bông tự nhiên, nhuộm đỏ rực rỡ hoặc nền chàm thêu chỉ đỏ dày đặc phủ kín bề mặt — phụ nữ Dao Lô Gang nổi tiếng với kỹ thuật thêu không cần vẽ mẫu trước mà thêu theo trí nhớ và sự sáng tạo. Trên khăn thường có các họa tiết mang tính biểu tượng như hình chữ vạn, cây thông, hoa văn hình học, răng cưa hay dấu chân chim.
Trang sức bạc hình sao và tua rua nhiều màu trên nền hoa văn thêu.
Hoa văn thêu trên lễ phục cưới của người Dao Lô Gang.
Chiếc khăn Tầm Phjiả đang đợi bà mối đội lên đầu cô dâu Triệu Lan.
Chiếc khăn Tầm Phjiả sau khi được bà mối đội lên đầu cô dâu Triệu Lan.
Cận cảnh khăn Tầm Phjiả là chiếc khăn mà người phụ nữ dân tộc Dao chỉ được đội hai lần trong đời, một lần là vào ngày cưới và một lần nữa, vào khi đã lớn tuổi, trong nghi thức “kết tơ hồng” của đại lễ cấp sắc của đức phu quân. Tầm Phjiả được gắn những hoa văn thêu tay rực rỡ, cầu kỳ với những chuỗi hạt kết thành nhiều vòng tròn. Ở giữa Tầm Phjiả là một ngôi sao to bằng bạc trắng.
Chiếc mũ của cô dâu Triệu Lan, chiếc khăn trên đầu. Khăn được dệt từ sợi bông tự nhiên, nhuộm đỏ rực rỡ hoặc nền chàm thêu chỉ đỏ dày đặc phủ kín bề mặt — phụ nữ Dao Lô Gang nổi tiếng với kỹ thuật thêu không cần vẽ mẫu trước mà thêu theo trí nhớ và sự sáng tạo. Trên khăn thường có các họa tiết mang tính biểu tượng như hình chữ vạn, cây thông, hoa văn hình học, răng cưa hay dấu chân chim.
Hai người lớn tuổi có uy tín trong họ, một nam và một nữ, dẫn đôi trẻ đến vị trí hành lễ trên chiếu hoa trước bàn lễ.
Thầy Triệu Tắc chủ trì nghi thức. Tiếng trống, tiếng chiêng và những làn điệu kèn Pí Lè vang lên. Trong phần Pái Toòng có ba bài kèn riêng, lần lượt gắn với việc bái tổ tiên, bái cha mẹ và bái họ hàng, người cao tuổi.
Thầy cúng đọc văn khấn, trình báo với tổ tiên và thần linh về việc dựng vợ gả chồng, xin chứng giám cho đôi trẻ nên duyên, đồng thời xin tổ tiên đón nhận cô dâu vào dòng họ.
Cô dâu Triệu Lan trong tấm khăn kẻ, ngồi giữa gian nhà chờ lễ chính.
Đôi tay thắt lại dải lưng thêu, lần thắt cuối cùng trước lễ chính.
Toàn cảnh nghi lễ Bái đường.
Trong đám cưới truyền thống của người Dao Lô Gang, nghi lễ bái đường (gọi là Pái Toòng, gắn liền với lễ tơ hồng) là nghi thức thiêng liêng và trang trọng nhất, đánh dấu việc tổ tiên chính thức công nhận cô dâu là thành viên mới của dòng họ nhà trai. Cô dâu và hai phù dâu đợi ngoài cửa cho đến giờ lành. Thầy cúng đặt một con dao lên bát nước quay mũi ra ngoài, khấn xua đuổi tà ma theo chân cô dâu trên đường đi. Cô dâu phải bước qua bát nước này (sau đó bát nước được đổ đi) mới được bước vào nhà. Bày biện bàn lễ (Hồng Toòng): Ngay dưới bàn thờ tổ tiên nhà trai đặt một bàn lễ, bên trên bày 12 đôi đũa, 12 bát, 12 chén rượu và một đĩa gan lợn luộc (tượng trưng cho 12 tháng trong năm và sự gắn kết bền chặt). Quy tắc che mặt: Suốt quá trình chuẩn bị và hành lễ, cả cô dâu và chú rể đều trùm khăn đỏ che kín mặt, tuyệt đối không nhìn mặt nhau cho đến khi hoàn tất nghi thức lạy tạ tổ tiên. Trình tự thực hiện lễ Pái Toòng: Dẫn vị trí hành lễ: Hai người lớn tuổi có uy tín trong họ (một nam, một nữ) dẫn cô dâu và chú rể đến đứng trang nghiêm trên chiếu hoa trước bàn lễ Hồng Toòng. Dưới sự điều hành của thầy cúng cùng tiếng trống, chiêng và 3 làn điệu kèn Pí Lè chuyên biệt cho lễ bái đường, nghi thức diễn ra theo các bước. Thầy cúng làm lễ tơ hồng: Thầy cúng đọc bài văn khấn báo cáo với tổ tiên, thần linh về việc dựng vợ gả chồng, xin chứng giám cho đôi trẻ nên duyên và nhập khẩu cho cô dâu vào dòng họ.
Trong đám cưới truyền thống của người Dao Lô Gang, nghi lễ bái đường (gọi là Pái Toòng, gắn liền với lễ tơ hồng) là nghi thức thiêng liêng và trang trọng nhất, đánh dấu việc tổ tiên chính thức công nhận cô dâu là thành viên mới của dòng họ nhà trai. Cô dâu và hai phù dâu đợi ngoài cửa cho đến giờ lành. Thầy cúng đặt một con dao lên bát nước quay mũi ra ngoài, khấn xua đuổi tà ma theo chân cô dâu trên đường đi. Cô dâu phải bước qua bát nước này (sau đó bát nước được đổ đi) mới được bước vào nhà. Bày biện bàn lễ (Hồng Toòng): Ngay dưới bàn thờ tổ tiên nhà trai đặt một bàn lễ, bên trên bày 12 đôi đũa, 12 bát, 12 chén rượu và một đĩa gan lợn luộc (tượng trưng cho 12 tháng trong năm và sự gắn kết bền chặt). Quy tắc che mặt: Suốt quá trình chuẩn bị và hành lễ, cả cô dâu và chú rể đều trùm khăn đỏ che kín mặt, tuyệt đối không nhìn mặt nhau cho đến khi hoàn tất nghi thức lạy tạ tổ tiên. Trình tự thực hiện lễ Pái Toòng: Dẫn vị trí hành lễ: Hai người lớn tuổi có uy tín trong họ (một nam, một nữ) dẫn cô dâu và chú rể đến đứng trang nghiêm trên chiếu hoa trước bàn lễ Hồng Toòng. Dưới sự điều hành của thầy cúng cùng tiếng trống, chiêng và 3 làn điệu kèn Pí Lè chuyên biệt cho lễ bái đường, nghi thức diễn ra theo các bước. Thầy cúng làm lễ tơ hồng: Thầy cúng đọc bài văn khấn báo cáo với tổ tiên, thần linh về việc dựng vợ gả chồng, xin chứng giám cho đôi trẻ nên duyên và nhập khẩu cho cô dâu vào dòng họ.
Trong đám cưới truyền thống của người Dao Lô Gang, nghi lễ bái đường (gọi là Pái Toòng, gắn liền với lễ tơ hồng) là nghi thức thiêng liêng và trang trọng nhất, đánh dấu việc tổ tiên chính thức công nhận cô dâu là thành viên mới của dòng họ nhà trai. Cô dâu và hai phù dâu đợi ngoài cửa cho đến giờ lành. Thầy cúng đặt một con dao lên bát nước quay mũi ra ngoài, khấn xua đuổi tà ma theo chân cô dâu trên đường đi. Cô dâu phải bước qua bát nước này (sau đó bát nước được đổ đi) mới được bước vào nhà. Bày biện bàn lễ (Hồng Toòng): Ngay dưới bàn thờ tổ tiên nhà trai đặt một bàn lễ, bên trên bày 12 đôi đũa, 12 bát, 12 chén rượu và một đĩa gan lợn luộc (tượng trưng cho 12 tháng trong năm và sự gắn kết bền chặt). Quy tắc che mặt: Suốt quá trình chuẩn bị và hành lễ, cả cô dâu và chú rể đều trùm khăn đỏ che kín mặt, tuyệt đối không nhìn mặt nhau cho đến khi hoàn tất nghi thức lạy tạ tổ tiên. Trình tự thực hiện lễ Pái Toòng: Dẫn vị trí hành lễ: Hai người lớn tuổi có uy tín trong họ (một nam, một nữ) dẫn cô dâu và chú rể đến đứng trang nghiêm trên chiếu hoa trước bàn lễ Hồng Toòng. Dưới sự điều hành của thầy cúng cùng tiếng trống, chiêng và 3 làn điệu kèn Pí Lè chuyên biệt cho lễ bái đường, nghi thức diễn ra theo các bước. Thầy cúng làm lễ tơ hồng: Thầy cúng đọc bài văn khấn báo cáo với tổ tiên, thần linh về việc dựng vợ gả chồng, xin chứng giám cho đôi trẻ nên duyên và nhập khẩu cho cô dâu vào dòng họ.
Những tuần bái lạy được tiến hành theo trình tự, thể hiện lòng kính trọng trời đất, thần linh, tổ tiên và những người lớn tuổi trong gia đình.
Có một hình ảnh khiến tôi nhớ lâu: sợi dây đỏ được kéo căng và giữ quanh đôi trẻ trong nghi lễ tơ hồng. Nhiều bàn tay cùng giữ sợi dây ở những vị trí khác nhau, tạo thành một vòng bao quanh cô dâu và chú rể.
Trong đám cưới truyền thống của người Dao Lô Gang, nghi lễ bái đường (gọi là Pái Toòng, gắn liền với lễ tơ hồng) là nghi thức thiêng liêng và trang trọng nhất, đánh dấu việc tổ tiên chính thức công nhận cô dâu là thành viên mới của dòng họ nhà trai. Cô dâu và hai phù dâu đợi ngoài cửa cho đến giờ lành. Thầy cúng đặt một con dao lên bát nước quay mũi ra ngoài, khấn xua đuổi tà ma theo chân cô dâu trên đường đi. Cô dâu phải bước qua bát nước này (sau đó bát nước được đổ đi) mới được bước vào nhà. Bày biện bàn lễ (Hồng Toòng): Ngay dưới bàn thờ tổ tiên nhà trai đặt một bàn lễ, bên trên bày 12 đôi đũa, 12 bát, 12 chén rượu và một đĩa gan lợn luộc (tượng trưng cho 12 tháng trong năm và sự gắn kết bền chặt). Quy tắc che mặt: Suốt quá trình chuẩn bị và hành lễ, cả cô dâu và chú rể đều trùm khăn đỏ che kín mặt, tuyệt đối không nhìn mặt nhau cho đến khi hoàn tất nghi thức lạy tạ tổ tiên. Trình tự thực hiện lễ Pái Toòng: Dẫn vị trí hành lễ: Hai người lớn tuổi có uy tín trong họ (một nam, một nữ) dẫn cô dâu và chú rể đến đứng trang nghiêm trên chiếu hoa trước bàn lễ Hồng Toòng. Dưới sự điều hành của thầy cúng cùng tiếng trống, chiêng và 3 làn điệu kèn Pí Lè chuyên biệt cho lễ bái đường, nghi thức diễn ra theo các bước. Thầy cúng làm lễ tơ hồng: Thầy cúng đọc bài văn khấn báo cáo với tổ tiên, thần linh về việc dựng vợ gả chồng, xin chứng giám cho đôi trẻ nên duyên và nhập khẩu cho cô dâu vào dòng họ.
Trong đám cưới truyền thống của người Dao Lô Gang, nghi lễ bái đường (gọi là Pái Toòng, gắn liền với lễ tơ hồng) là nghi thức thiêng liêng và trang trọng nhất, đánh dấu việc tổ tiên chính thức công nhận cô dâu là thành viên mới của dòng họ nhà trai. Cô dâu và hai phù dâu đợi ngoài cửa cho đến giờ lành. Thầy cúng đặt một con dao lên bát nước quay mũi ra ngoài, khấn xua đuổi tà ma theo chân cô dâu trên đường đi. Cô dâu phải bước qua bát nước này (sau đó bát nước được đổ đi) mới được bước vào nhà. Bày biện bàn lễ (Hồng Toòng): Ngay dưới bàn thờ tổ tiên nhà trai đặt một bàn lễ, bên trên bày 12 đôi đũa, 12 bát, 12 chén rượu và một đĩa gan lợn luộc (tượng trưng cho 12 tháng trong năm và sự gắn kết bền chặt). Quy tắc che mặt: Suốt quá trình chuẩn bị và hành lễ, cả cô dâu và chú rể đều trùm khăn đỏ che kín mặt, tuyệt đối không nhìn mặt nhau cho đến khi hoàn tất nghi thức lạy tạ tổ tiên. Trình tự thực hiện lễ Pái Toòng: Dẫn vị trí hành lễ: Hai người lớn tuổi có uy tín trong họ (một nam, một nữ) dẫn cô dâu và chú rể đến đứng trang nghiêm trên chiếu hoa trước bàn lễ Hồng Toòng. Dưới sự điều hành của thầy cúng cùng tiếng trống, chiêng và 3 làn điệu kèn Pí Lè chuyên biệt cho lễ bái đường, nghi thức diễn ra theo các bước. Thầy cúng làm lễ tơ hồng: Thầy cúng đọc bài văn khấn báo cáo với tổ tiên, thần linh về việc dựng vợ gả chồng, xin chứng giám cho đôi trẻ nên duyên và nhập khẩu cho cô dâu vào dòng họ.
Trong đám cưới truyền thống của người Dao Lô Gang, nghi lễ bái đường (gọi là Pái Toòng, gắn liền với lễ tơ hồng) là nghi thức thiêng liêng và trang trọng nhất, đánh dấu việc tổ tiên chính thức công nhận cô dâu là thành viên mới của dòng họ nhà trai. Cô dâu và hai phù dâu đợi ngoài cửa cho đến giờ lành. Thầy cúng đặt một con dao lên bát nước quay mũi ra ngoài, khấn xua đuổi tà ma theo chân cô dâu trên đường đi. Cô dâu phải bước qua bát nước này (sau đó bát nước được đổ đi) mới được bước vào nhà. Bày biện bàn lễ (Hồng Toòng): Ngay dưới bàn thờ tổ tiên nhà trai đặt một bàn lễ, bên trên bày 12 đôi đũa, 12 bát, 12 chén rượu và một đĩa gan lợn luộc (tượng trưng cho 12 tháng trong năm và sự gắn kết bền chặt). Quy tắc che mặt: Suốt quá trình chuẩn bị và hành lễ, cả cô dâu và chú rể đều trùm khăn đỏ che kín mặt, tuyệt đối không nhìn mặt nhau cho đến khi hoàn tất nghi thức lạy tạ tổ tiên. Trình tự thực hiện lễ Pái Toòng: Dẫn vị trí hành lễ: Hai người lớn tuổi có uy tín trong họ (một nam, một nữ) dẫn cô dâu và chú rể đến đứng trang nghiêm trên chiếu hoa trước bàn lễ Hồng Toòng. Dưới sự điều hành của thầy cúng cùng tiếng trống, chiêng và 3 làn điệu kèn Pí Lè chuyên biệt cho lễ bái đường, nghi thức diễn ra theo các bước. Thầy cúng làm lễ tơ hồng: Thầy cúng đọc bài văn khấn báo cáo với tổ tiên, thần linh về việc dựng vợ gả chồng, xin chứng giám cho đôi trẻ nên duyên và nhập khẩu cho cô dâu vào dòng họ.
Trong đám cưới truyền thống của người Dao Lô Gang, nghi lễ bái đường (gọi là Pái Toòng, gắn liền với lễ tơ hồng) là nghi thức thiêng liêng và trang trọng nhất, đánh dấu việc tổ tiên chính thức công nhận cô dâu là thành viên mới của dòng họ nhà trai. Cô dâu và hai phù dâu đợi ngoài cửa cho đến giờ lành. Thầy cúng đặt một con dao lên bát nước quay mũi ra ngoài, khấn xua đuổi tà ma theo chân cô dâu trên đường đi. Cô dâu phải bước qua bát nước này (sau đó bát nước được đổ đi) mới được bước vào nhà. Bày biện bàn lễ (Hồng Toòng): Ngay dưới bàn thờ tổ tiên nhà trai đặt một bàn lễ, bên trên bày 12 đôi đũa, 12 bát, 12 chén rượu và một đĩa gan lợn luộc (tượng trưng cho 12 tháng trong năm và sự gắn kết bền chặt). Quy tắc che mặt: Suốt quá trình chuẩn bị và hành lễ, cả cô dâu và chú rể đều trùm khăn đỏ che kín mặt, tuyệt đối không nhìn mặt nhau cho đến khi hoàn tất nghi thức lạy tạ tổ tiên. Trình tự thực hiện lễ Pái Toòng: Dẫn vị trí hành lễ: Hai người lớn tuổi có uy tín trong họ (một nam, một nữ) dẫn cô dâu và chú rể đến đứng trang nghiêm trên chiếu hoa trước bàn lễ Hồng Toòng. Dưới sự điều hành của thầy cúng cùng tiếng trống, chiêng và 3 làn điệu kèn Pí Lè chuyên biệt cho lễ bái đường, nghi thức diễn ra theo các bước. Thầy cúng làm lễ tơ hồng: Thầy cúng đọc bài văn khấn báo cáo với tổ tiên, thần linh về việc dựng vợ gả chồng, xin chứng giám cho đôi trẻ nên duyên và nhập khẩu cho cô dâu vào dòng họ.
Từ phía sau hai nhân vật lễ nhìn về bàn thờ, thầy ngồi đọc sớ bên trái.
Điệu kèn Pí Lè trong nghi thức. Điệu Pái Tòong (Bái đường): gồm 3 bài riêng biệt dùng để bái tổ tiên, bái cha mẹ và bái họ hàng, người cao tuổi. Lúc này tiết tấu dồn dập nhưng trang nghiêm, sâu lắng để kết nối với thần linh, tổ tiên.
Sợi dây ấy hiện diện giữa những con người đang thực hành nghi lễ, như một dấu hiệu của sự kết nối. Hai người trẻ không còn chỉ đứng trước nhau với tư cách cô dâu và chú rể, mà đang được đặt vào mối quan hệ với tổ tiên, gia đình và dòng họ.
Trong căn nhà lúc ấy, mọi ánh nhìn đều hướng về bàn lễ. Thầy cúng đọc sớ, tiếng kèn vang lên, những người thân đứng bên cạnh chứng kiến.
Đó là khoảnh khắc trang nghiêm nhất của đám cưới.
Sợi dây đỏ được kéo căng quanh đôi trẻ trong lễ tơ hồng, nghi thức công nhận cô dâu chính thức là con cháu trong nhà.
Những bàn tay giữ dây đỏ ở nhiều điểm, vòng lễ tơ hồng khép quanh đôi trẻ.
Thầy phủ khăn đen, cầm tờ sớ trắng lớn đọc trước đôi trẻ.
Thầy cúng làm lễ tơ hồng: Thầy Triệu Tắc cúng đọc bài văn khấn báo cáo với tổ tiên, thần linh về việc dựng vợ gả chồng, xin chứng giám cho đôi trẻ nên duyên và nhập khẩu cho cô dâu vào dòng họ.
Trình tự thực hiện lễ Pái Toòng: Dưới sự điều hành của thầy cúng cùng tiếng trống, chiêng và 3 làn điệu kèn pí lè chuyên biệt cho lễ bái đường, nghi thức diễn ra theo các bước: Dẫn vị trí hành lễ: Hai người lớn tuổi có uy tín trong họ (một nam, một nữ) dẫn cô dâu và chú rể đến đứng trang nghiêm trên chiếu hoa trước bàn lễ Hồng Toòng. Thầy cúng làm lễ tơ hồng: Thầy cúng đọc bài văn khấn báo cáo với tổ tiên, thần linh về việc dựng vợ gả chồng, xin chứng giám cho đôi trẻ nên duyên và nhập khẩu cho cô dâu vào dòng họ. Ba lần bái lạy: Cô dâu và chú rể thực hiện các tuần bái lạy theo nhịp hô và tiếng kèn: Bái lạy trời đất, thánh thần: Cầu mong mưa thuận gió hòa, cuộc sống bình an. Bái lạy tổ tiên nhà trai: Trình diện con dâu mới và xin tổ tiên phù hộ. Bái lạy cha mẹ, thầy cúng và họ hàng hai bên: Thể hiện lòng hiếu thảo và sự kính trọng bậc bề trên. (Lưu ý: Ở nhiều vùng như Lạng Sơn, trong phần bái lạy này chỉ có chú rể quỳ lạy, còn cô dâu đứng trang nghiêm bên cạnh cùng phù dâu đỡ tay; số lần vái xưa có thể lên tới hàng trăm lần nhưng nay đã giản lược còn khoảng 12–20 lần).
Trong đám cưới truyền thống của người Dao Lô Gang, “dây tơ hồng” không chỉ là một sợi chỉ đỏ hữu hình mà còn là tên gọi của nghi lễ thiêng liêng bậc nhất (Lễ Tơ hồng / Hồng Toòng), nhằm se duyên và ràng buộc số phận đôi vợ chồng trẻ dưới sự chứng giám của tổ tiên.
Hạ khăn, uống rượu và nhập tổ
Khi các tuần bái lạy hoàn tất, cô dâu mới được hạ chiếc khăn đỏ che mặt.
Triệu Lan chính thức ra mắt họ hàng và chú rể. Đôi trẻ cùng uống chén rượu lễ. Sau đó, người thân dùng sàng gạo bày các chén rượu và miếng gan lợn luộc để mời những người trong đoàn nhà gái và họ hàng nhà trai cùng uống, chung vui và xác nhận việc nhập tổ của cô dâu.
Nghi thức kết thúc: Hạ khăn và uống rượu nhập tổ. Hạ khăn che mặt: Khi các tuần bái lạy tổ tiên hoàn tất, cô dâu mới được phép hạ khăn đỏ che mặt để chính thức ra mắt họ hàng và chú rể. Uống rượu giao bôi và nhập tổ: Đôi vợ chồng trẻ uống chung chén rượu lễ. Sau đó, người thân bưng sàng gạo đựng các chén rượu kèm miếng gan lợn luộc mời từng người trong đoàn nhà gái và họ hàng nhà trai cùng uống để chung vui và xác nhận việc “nhập tổ” cho cô dâu.
Những nghi thức quan trọng của đêm cưới dần khép lại.
Một đêm dài đã trôi qua. Từ lúc bếp bắt đầu đỏ lửa, những người phụ nữ sửa soạn cho cô dâu, những tờ giấy lễ được đóng dấu, bà mối mặc thêm từng lớp áo, chiếc khăn Tầm Phjiả được đội lên, cho đến lễ lửa, lễ tơ hồng và những tuần bái lạy trước bàn thờ tổ tiên, tất cả đều nối tiếp nhau theo phong tục của cộng đồng.
Không có phần việc nào hoàn toàn tách rời khỏi những người xung quanh. Người làm lễ có vai trò của người làm lễ, người trong gia đình có trách nhiệm của mình, người thân và dân bản cùng góp sức để ngày cưới được trọn vẹn.
Khi Mẫu Sơn thức giấc
Trời sáng hẳn.
Sau một đêm dài, mọi người bước ra ngoài trời. Ánh nắng sớm bắt đầu chiếu xuống những mái nhà, những bộ trang phục đỏ rực hiện lên rõ hơn giữa nền núi đang dần sáng.
Các Mế và phù dâu lại giúp nhau chỉnh cổ áo, sửa khăn đội đầu, vuốt lại những nếp trang phục. Những người vừa thức trắng đêm đứng cạnh nhau, trò chuyện, cười nói và chụp những tấm hình đầu tiên của ngày mới.
Trời đã sáng, mọi người chỉnh lại cổ áo cho nhau lần nữa trước phần lễ chính.
Nghi lễ xong, nắng đã lên cao. Khăn đỏ được hạ xuống, cô dâu chính thức ra mắt họ hàng hai bên. Mọi người ra ngoài trời, chỉnh lại trang phục cho nhau, đứng chụp với nhau những tấm hình đầu tiên của ngày mới — sau lưng là thung lũng Mẫu Sơn sáng dần. Cô dâu, phù dâu, họ hàng: những gương mặt đã thức trọn một đêm dài, trong nắng sớm ai cũng tươi cười.
Triệu Lan không còn ngồi trong căn phòng nhỏ để chờ người khác sửa từng lớp áo. Cô đã hoàn thành những nghi thức của ngày cưới, đứng bên Dương Lâm trước sự chứng kiến của gia đình và họ hàng hai bên.
Sau lưng họ là thung lũng Mẫu Sơn đang sáng dần.
Phù dâu trước phông vải hoa đỏ, tay nâng tấm khăn đội đầu, cười trong nắng sớm.
Gương mặt nghiêng của phù dâu, thung lũng sáng dần sau lưng.
“Một đêm dài thức trắng, nhưng đẹp đến mức chẳng ai muốn ngủ.”
Tôi nhìn những gương mặt đã thức suốt đêm. Có người vẫn còn vẻ mệt mỏi, có người đang cười, có người tranh thủ sửa lại trang phục cho người bên cạnh. Không khí lúc này nhẹ nhàng hơn nhiều so với những giờ hành lễ trước đó.
Tôi đã chụp khá nhiều hình ảnh trong đêm, nhưng khi nhìn lại, điều còn đọng lại không chỉ là những nghi thức đặc biệt hay sắc màu của lễ phục. Đó là những đôi tay của các Mế, sự kiên nhẫn của bà mối, sự nghiêm cẩn của thầy Triệu Tắc, tiếng kèn Pí Lè vang lên giữa đêm và những người trong bản cùng nhau giữ cho một đám cưới được diễn ra trọn vẹn.
Hai bạn phụ dâu cùng chung vui niềm hạnh phúc với gia đình chú rể và cô dâu.
Chú rể Dương Lâm và cô dâu Triệu Lan trong nắng sớm trên núi Mẫu Sơn.
Có những phong tục không thể hiểu hết chỉ bằng cách nhìn vào một bộ trang phục hay một nghi thức. Phải ở lại đủ lâu, chứng kiến những công việc nhỏ nhất, nhìn cách người già hướng dẫn người trẻ, cách gia đình và dòng họ cùng tham gia, mới cảm nhận được phần nào ý nghĩa của những tập tục ấy.
Tôi đến Mẫu Sơn để chụp một đám cưới. Nhưng sau một đêm ở Lục Bó, điều tôi mang về còn là câu chuyện về một cộng đồng đang gìn giữ những nghi lễ của mình qua từng thế hệ.
Máy ảnh có thể lưu lại ánh lửa, màu áo, những gương mặt và khoảnh khắc. Nhưng phía sau mỗi khuôn hình là một đời sống văn hóa mà nếu không được kể lại, có thể một ngày nào đó sẽ chỉ còn trong ký ức của những người từng chứng kiến.
Mọi người chỉnh lại cổ áo, khăn đội đầu cho nhau, chụp những tấm hình đầu tiên của ngày mới — sau lưng là thung lũng Mẫu Sơn sáng dần.
Dương Lâm và Triệu Lan đã bắt đầu cuộc sống chung từ đêm ấy.
Còn với tôi, đêm cưới ở Lục Bó vẫn ở lại trong ký ức như một đêm Mẫu Sơn rất lạnh, rất dài, nhưng ấm áp bởi những con người đã cùng nhau thức để giữ trọn một ngày vui.
Một đêm trắng trên núi. Một đám cưới của người Dao Lô Gang. Và những điều đáng được lưu giữ.