Biểu tượng nghệ thuật của người Dao

Tấm áo của người Dao ở Mẫu Sơn bắt đầu từ sợi gai, sợi bông. Tới mùa thu hoạch, cây gai, cây bông được mang về xử lý thành những sợi nuột nà rồi đưa lên khung dệt thành vải. Có tấm vải rồi, người ta mới nghĩ đến chuyện nhuộm chàm cho lên màu như ý.

Hằng năm, cứ vào khoảng tháng 7, người dân lại lên rừng thu hoạch lá chàm mang về ngâm nước. Đợi lá mục nát, họ lọc lấy nước cốt, cho vôi bột cùng nước tro bếp vào quấy đều. Vài hôm sau, khi nước đã lắng, thứ cao chàm sánh đặc hiện ra. Đem cao ấy đun với lá ngải cứu, thêm ít tro, ít rượu là thành thuốc nhuộm. Nhuộm vải phải đều tay, ngâm rồi phơi đi phơi lại vài lần mới đủ độ. Chỉ khi tấm vải đã ăn màu no nê, người ta mới đem ra khâu, thêu theo ý muốn.

Người mẹ, người bà Dao dạy con gái, cháu gái mình dệt vải, thêu thùa từ khi còn bé. Thiếu nữ Dao nào cũng biết tự may cho mình bộ trang phục đẹp nhất để mặc trong ngày cưới hay mùa lễ hội. Muốn thêu xong một bộ quần áo như ý, họ phải cặm cụi suốt nhiều tháng, có khi cả năm trời.

Những sợi chỉ màu qua đôi bàn tay khéo léo làm cho tấm váy trở nên sống động. Trên áo, trên váy, các bà, các cô thêu đủ thứ hoa văn: cây cỏ, hoa lá, chim muông. Đường thêu tỉ mỉ, cầu kỳ mà cân xứng — vừa là sự chăm chỉ, vừa là tâm hồn và sức sống tươi mới của người Dao. Ba màu chủ đạo vàng, đỏ, xanh lá cây khiến bộ trang phục lúc nào cũng nổi bật, thu hút.

Các bà, các cô thường mặc áo dài bốn thân, bổ tà trước ngực, bên trong là áo yếm. Ngoài những mảng thêu dày lớp lớp hoa văn, áo váy còn gắn dây hạt cườm nhiều màu điệu đà. Ở lưng eo, người ta thắt một dải vải trắng với những đường thêu tinh tế.

Trang phục của đàn ông Dao đơn giản hơn nhiều. Áo thường mang màu tối, điểm lên đó những tua chỉ ngũ sắc cho nổi bật. Đầu đội khăn xếp hoặc buộc gọn một chiếc khăn. Quần lưng lửng, ống rộng, buộc néo bằng sợi dây gai có đồng xu làm khuy giữ cạp quần neo ở eo.

Người Dao chuộng bạc. Trong những dịp quan trọng, họ gắn các ngôi sao bạc lên váy áo, đeo dây xà tích bạc bên hông, khuyên bạc lớn ở tai, vòng bạc xủng xoảng ở tay. Bạc không chỉ là trang sức — nó là niềm tự hào, là của để dành, là ánh sáng lấp lánh trên nền chàm trầm.

Về mũ đội đầu, phụ nữ Dao nơi đây đội chiếc mũ hình mái nhà màu đỏ, kèm nhiều tua rua hạt cườm và khăn phủ. Đặc biệt hơn cả là chiếc khăn Tầm phjả — thêu tay rực rỡ, những chuỗi hạt kết thành nhiều vòng tròn, giữa vòng tròn là một ngôi sao to bằng bạc trắng.

Người phụ nữ Dao chỉ được đội chiếc khăn này hai lần trong đời: một lần vào ngày cưới, một lần khi đã lớn tuổi, trong nghi thức “kết tơ hồng” của đại lễ cấp sắc (từ bảy đèn trở lên) của đức phu quân. Hai lần đội khăn là hai dấu mốc thiêng liêng nhất của một đời người.

Nếp mặc của người Dao ở Mẫu Sơn thể hiện độc đáo nhất ở trang phục cưới. Ngày cưới, ai cũng diện bộ áo quần mới đẹp nhất. Cô dâu, chú rể được hai họ chăm chút hơn cả. Chú rể mặc áo dài màu trầm phủ ngoài quần dài, vai khoác và buộc tấm khăn to kèm dải khăn dài thêu thổ cẩm vàng đỏ, đầu đội mũ cùng khăn che mặt màu tối.

Cô dâu cầu kỳ hơn nhiều. Ngoài của hồi môn, cô dâu phải có hai bộ trang phục để về nhà chồng: một bộ mặc lúc rời nhà bố mẹ đẻ, một bộ thay trước khi bước vào nhà trai. Trang phục cô dâu gồm khăn che mặt, áo dài nhiều lớp cùng quần và bốn chiếc thắt lưng. Mỗi bộ trung bình có từ 3 đến 10 lớp — nhà nào sung túc, áo cô dâu càng nhiều lớp. Nhà trai đón dâu từ tinh mơ; trước khi vào cổng nhà trai, đoàn nhà gái dừng lại để phù dâu phụ giúp cô dâu thay đồ mới, đeo thêm vòng cổ, vòng tay, trang sức bạc. Trên tay cô dâu chú rể đều ngay ngắn một tấm vải trắng thêu họa tiết đơn giản để làm lễ bái đường.

Khi Tết đến, người Dao tắm nước lá thuốc truyền thống để gột bỏ ưu phiền năm cũ, rồi mặc bộ trang phục mới nhất, đẹp nhất cùng chờ đón thời khắc giao thừa, cầu một năm mới sung túc, bình an.

Trong lễ cấp sắc của người Dao ở Mẫu Sơn, người đàn ông mặc áo dài cài khuy trước, màu đỏ in hình công phượng sặc sỡ, đầu đội mũ vành tròn có mỏm nhọn nhô về phía sau, phía trước dán tờ giấy in hình mặt người — vừa đi vòng quanh vừa hát và lắc chuông vang rộn.

Bài viết “Biểu tượng nghệ thuật của người Dao” đăng trên Tạp chí Heritage – Vietnam Airlines, số H238, tháng 5/2022.

Bài viết biên soạn từ tư liệu đăng trên Tạp chí Heritage – Vietnam Airlines (Bài: Winlinh, Ảnh: Nguyễn Sơn Tùng).