Sáng 28 tháng 11 năm 2020, tôi đứng ở sân Nhà khách Tỉnh ủy mà cứ ngỡ mình đang đứng giữa một phiên chợ vùng cao. Khăn đỏ, khăn cam, khăn hạt — đủ sắc màu rực lên trong nắng sớm. Gần năm trăm người — bà con người Dao từ Tràng Định, Bắc Sơn, Đình Lập, Lộc Bình, từ đỉnh Mẫu Sơn mù sương cho tới những bản xa nhất của xứ Lạng — cùng về dự buổi gặp mặt đầu tiên của người Dao toàn tỉnh. Lần đầu tiên trong đời, tôi được thấy người Dao ở Lạng Sơn đông đủ đến thế, ngay giữa lòng thành phố.

Có những buổi sáng mà chỉ cần bước chân qua cổng, người ta đã biết hôm nay không phải một ngày bình thường. Sân Nhà khách hôm ấy rực lên từ rất sớm: sắc cam, sắc đỏ, sắc chàm của bao nhiêu nhánh Dao cùng đổ về một chỗ. Người ở gần thì đi xe máy, chở theo bộ trang phục đẹp nhất gói ghém cẩn thận; người ở xa thì đi từ lúc trời còn tối. Ai gặp ai cũng tay bắt mặt mừng — nhiều người mới chỉ biết nhau qua cái tên trên nhóm, hôm ấy mới được nhìn tận mặt, nắm tận tay.

Ý tưởng bắt đầu từ một nhóm trên mạng. Cuối tháng 10 năm 2020, Nhóm “Người Dao Lạng Sơn: Đoàn kết – Lan tỏa – Phát triển” ra đời — ban đầu chỉ là nơi bà con xa gần nhận nhau qua màn hình điện thoại. Nhưng tôi và anh em trong ban liên lạc đều nghĩ giống nhau: một cộng đồng không thể chỉ gặp nhau qua màn hình. Phải có một buổi gặp mặt thật — người thật, việc thật, bắt tay thật.

Ban liên lạc lâm thời do anh Đặng Đăng Thăng làm trưởng ban. Tôi nhận phần việc của người ở thành phố: làm đầu mối liên lạc, và lo chuyện hình ảnh cho ngày hội. Tất cả chỉ có vỏn vẹn 28 ngày để chuẩn bị.

Những ngày tháng 11 năm ấy, anh em chúng tôi chia nhau đi hàng trăm cây số, tìm tới từng bản làng: Tràng Định, Thất Khê, Ái Quốc, Lộc Bình, Đình Lập, lên tận Mẫu Sơn rồi trải xuống Bắc Sơn. Thư mời gửi đi, tiết mục văn nghệ đăng ký dần, hoa cài ngực cho đại biểu đếm từng chiếc một. Chị Đặng Múi ở Mẫu Sơn góp rượu đặc sản quê nhà cho hai mươi mâm cỗ. Còn tôi, mấy đêm liền thức khuya tự tay thiết kế tấm phông nền của buổi gặp mặt — in ra, dựng trước sân Nhà khách, để sáng hôm sau bà con có một chỗ đẹp mà chụp ảnh check-in.

Tin về ngày hội cứ thế lan đi, từ nhóm này sang nhóm khác, từ điện thoại này sang điện thoại khác. Ở các bản xa, bà con hỏi nhau một câu rất giản dị: “Ngày ấy có về không?” — và câu trả lời thường là một cái gật đầu kèm nụ cười. Chưa cần biết chương trình có những gì, chỉ cần biết đó là ngày của người Dao Lạng Sơn, thế là đủ để người ta sắp xếp việc nương, việc nhà mà về.

Có đoàn đi từ bốn giờ sáng — như bà con Dao Lù Đặng từ Tràng Định — chỉ để kịp giờ khai mạc. Sau này nghe kể lại, tôi mới thấy thương và trọng cái tình ấy biết bao. Với nhiều bà con, đây là lần đầu tiên trong đời họ mặc bộ trang phục đẹp nhất của dân tộc mình, xuống phố, và đứng giữa một hội trường toàn những người cùng họ Bàn với mình.

Có những đoàn ở tít trong các bản xa, cách thành phố hàng trăm cây số đường núi. Bà con đi từ đêm hôm trước, qua những con đèo tối om, có người phải đổi hai, ba chặng xe mới tới nơi — đến sân Nhà khách thì trời vừa sáng, áo còn đẫm sương. Vất vả là thế, mà không nghe ai than một lời. Hỏi vì sao đi xa thế, bà con chỉ cười: bao nhiêu đời rồi người Dao mình mới có một ngày như thế này, không về thì tiếc cả đời. Cái niềm tin ấy — tin rằng buổi gặp mặt này có ý nghĩa — chính là thứ đã kéo gần năm trăm con người vượt núi, vượt đèo về chung một mái nhà.

Tám giờ sáng, hội trường tầng hai nhà B chật kín, không còn một ghế trống. Hai người dẫn chương trình của buổi gặp mặt — Triệu Xuân Sỹ và Dương Thị Lê, cô gái Dao quê Bắc Sơn — cất lời mở màn. Ngồi ở dưới nhìn lên, tôi thấy mắt mình cay cay: điều anh em ấp ủ suốt một tháng trời, giờ đã thành hình, thành tiếng, ngay trước mắt.

Tôi đứng ở cửa hội trường nhìn bà con vào dần. Gần năm trăm con người mà không ồn ào — chỉ râm ran tiếng chào, tiếng cười, tiếng gọi nhau í ới bằng tiếng Dao, tiếng Kinh xen lẫn. Những chiếc khăn đội đầu đủ kiểu, đủ màu; những bộ trang phục ngày thường chỉ thấy cất trong tủ, hôm ấy đi lại, ngồi cạnh nhau, thành một biển màu sống động. Có cụ già được con cháu dìu vào, mắt nhìn quanh hội trường rất lâu, như không tin có một ngày người Dao mình lại đông đủ đến thế, ngay giữa lòng thành phố.

Ngày hôm ấy, bà con còn được đón những vị khách quý: ông Bàn Tuấn Năng — Trưởng ban Người Dao Việt Nam “Gắn kết từ bản sắc” — và cô Kim Anh Vu từ Trung tâm BSA, về tận nơi chia sẻ cùng cộng đồng. Nhóm người Dao của sáu tỉnh biên giới phía Bắc đều cử đại diện về dự: Tuyên Quang, Yên Bái, Bắc Kạn, Quảng Ninh lặn lội đường xa mà đến; ban đại diện người Dao Lào Cai không đến được cũng gửi lẵng hoa chúc mừng. Xa hơn nữa, đại diện bà con người Dao ở khu vực miền Trung và khu vực Tây Nguyên cũng có mặt; Đắk Lắk xa xôi gửi cà phê làm quà. Một buổi gặp mặt của một tỉnh, mà thành ra ngày hội của người Dao từ nhiều miền đất nước.

Hội trường hôm ấy còn là nơi sum họp của đủ mọi thế hệ. Những thầy Tào — người giữ lửa tín ngưỡng cho bản làng — và các già bản tóc bạc được trân trọng đón tiếp như những bậc trưởng thượng của cả cộng đồng. Bên cạnh các cụ là lớp thanh niên rực rỡ trong sắc áo mới, là những em nhỏ lần đầu theo cha mẹ về dự một ngày hội lớn của dân tộc mình. Và giữa không gian ấy, tiếng kèn pí lè réo rắt vang lên — thứ âm thanh chỉ cần cất lên là người Dao ở bất cứ đâu cũng nhận ra nhau. Một cuộc gặp như thế, với chúng tôi, là chưa từng có.

Nghe những chia sẻ trong buổi sáng hôm ấy, tôi cứ nghĩ mãi về một điều: văn hóa Dao của mình quý thật, mà cũng đang mai một thật — tiếng nói, chữ Nôm Dao, nghề thêu, nghề thuốc nam, những bộ trang phục may cả năm mới xong một bộ. Giữ bản sắc, với tôi, không phải giữ để ngắm. Là giữ để bản sắc ấy nuôi sống được bà con — gắn với du lịch, với nghề truyền thống, với chính đôi tay của người Dao.

Người ta hay nói chữ đoàn kết nghe lớn lao. Nhưng đoàn kết hôm ấy không nằm ở khẩu hiệu trên phông nền. Nó nằm ở chỗ một người Dao Lù Đặng ở Tràng Định ngồi cạnh một người Dao Thanh Phán ở Đình Lập — hai nhánh khác nhau, hai vùng khác nhau — mà nói chuyện với nhau như anh em một nhà. Nằm ở chỗ bà con tự góp với nhau từng đồng để lo cho ngày hội; đoàn nào về cũng mang theo một món quà quê: chai rượu Mẫu Sơn, gói cà phê từ tận Đắk Lắk gửi tới. Đoàn kết, hóa ra, bắt đầu từ những điều nhỏ như thế.

Viết đến đây, tôi muốn nói lại lời cảm ơn mà ngày ấy chúng tôi đã nói, và đến giờ vẫn còn nguyên vẹn: cảm ơn Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Sở Nội vụ, Ban Dân tộc tỉnh Lạng Sơn đã tạo điều kiện; cảm ơn Nhà khách Tỉnh ủy đã cho chúng tôi một hội trường đẹp, cảm ơn các chị em Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Lạng Sơn đã đón tiếp nồng hậu; cảm ơn Đài Phát thanh – Truyền hình tỉnh Lạng Sơn và phóng viên Hường Thu, cùng các anh em nhiếp ảnh, phóng viên báo chí đã về dự và đưa tin. Sự hiện diện của tất cả quý vị đã làm nên dấu ấn của buổi gặp mặt đầu tiên này — một dấu ấn mà bao nhiêu năm sau nhắc lại, chúng tôi vẫn thấy ấm lòng.

Nhưng nếu hỏi tôi nhớ nhất điều gì của ngày hội, thì không phải diễn văn, cũng không phải những cái bắt tay trên sân khấu. Là những gương mặt.

Tôi nhớ những đôi bàn tay. Tay của những người mẹ, người bà gân guốc vì nương rẫy, mà thêu nên những đường hoa văn mảnh như sợi tóc. Hôm ấy, những đôi tay ấy được nghỉ ngơi, được nắm lấy tay nhau, được giơ lên vẫy chào khi ống kính lia qua. Bản sắc của người Dao không ở đâu xa — nó ở trên chính những đôi tay ấy, ở chiếc khăn, tấm áo, ở tiếng nói, và ở cách người ta đối đãi với nhau trong một ngày hội.

Những cô gái sửa cho nhau chiếc khăn đội đầu trước giờ chụp ảnh. Tiếng kèn pí lè ai đó thổi vang giữa sân. Những bà, những mẹ trong bộ trang phục thêu tay, đeo vòng bạc, đứng trước ống kính mà nụ cười còn nguyên vẻ bỡ ngỡ. Tôi cầm máy đi giữa bà con, chụp hoài không biết mỏi — chỉ sợ bỏ sót một khoảnh khắc nào của một ngày không thể lặp lại.

Và cũng phải kể đến những người đứng sau ống kính. Ê-kíp tay máy của Nhóm hôm ấy chạy không ngơi nghỉ suốt buổi sáng — người chụp, người quay, người lo hậu trường — tất cả chỉ để giữ lại cho cộng đồng trọn vẹn một ngày hội. Những tấm ảnh tác nghiệp này, với tôi, quý không kém gì ảnh trên sân khấu: chúng cho thấy một ngày hội được làm nên bằng biết bao bàn tay.

Và có lẽ điều tôi quý nhất trong bộ ảnh hậu trường này là những phút được ở giữa bà con — cài lên ngực bông hoa của ngày hội, chụp chung một tấm ảnh, xem lại cùng nhau tấm hình vừa bấm máy. Ngày hội đông đến mấy, sau cùng vẫn là chuyện người với người.

Ngày hội khép lại, nhưng điều nó mở ra thì còn mãi. Nhóm “Người Dao Lạng Sơn” từ đó thành mái nhà chung của bà con trong tỉnh — nơi mọi người biết tên nhau, biết bản nhau, và có một chốn để tìm về, hỏi thăm nhau sau những ngày lên nương, xuống chợ. Riêng tôi, mỗi lần mở nhóm ra xem, lại thấy mình như được trở lại buổi sáng hôm ấy.

Sau ngày hội, nhóm không lặng đi. Những bức ảnh được bà con chia sẻ về trang cá nhân, về các nhóm nhỏ ở từng huyện; người không về dự được thì xem ảnh, đọc tin, rồi nhắn một câu tiếc nuối: “Lần sau nhất định phải có mặt.” Cứ thế, ngày hội lan ra khỏi hội trường Nhà khách, đi vào từng bản làng. Những năm sau này, tôi được theo bà con đi dự những buổi gặp mặt của người Dao ở nhiều nơi khác, mới thấy hạt giống gieo ở Lạng Sơn năm ấy không phải chuyện riêng của một tỉnh. Ở đâu có người Dao, ở đó người ta cũng muốn nắm tay nhau như thế.

Phát triển, với chúng tôi, không phải điều gì to tát. Là sau ngày hội, bà con có thêm một địa chỉ để tìm nhau khi cần: tìm thầy thuốc, tìm mối bán hàng nông sản, tìm người còn giữ nghề thêu, nghề rèn. Là lớp trẻ nhìn thấy cha ông mình trân trọng trang phục, tiếng nói ra sao, để rồi tự thấy mình không thể là người buông bỏ. Giữ được nhau, giữ được nghề, giữ được tiếng — ấy là phát triển theo cách của người Dao.

Một năm sau, tháng 11 năm 2021, bà con chia sẻ lại bộ ảnh ngày hội trong nhóm — như một nhà xem lại cuốn album kỷ niệm của gia đình mình. Tôi đọc từng dòng bình luận mà ấm lòng. Buổi gặp mặt lần thứ nhất đã qua, nhưng điều nó để lại thì còn mãi: một cộng đồng biết tên nhau, biết bản nhau, và biết rằng bản sắc của mình đáng để cùng nhau giữ gìn.

“Đoàn kết — Lan tỏa — Phát triển.” Ba chữ ấy, chúng tôi chọn làm phương châm của nhóm ngay từ những ngày đầu. Sáu năm nhìn lại, tôi thấy đó không phải khẩu hiệu. Đó là những điều đã thật sự xảy ra, bắt đầu từ một buổi sáng tháng mười một, trong một hội trường nhỏ giữa lòng Xứ Lạng.

Tôi xin giữ lại dưới đây những hình ảnh của những ngày ấy — từ hậu trường tác nghiệp của ê-kíp tay máy trong buổi sáng 28 tháng 11, tới bữa cơm liên hoan xum họp sau buổi gặp mặt — như một cuốn album chung của cả cộng đồng. Mỗi tấm ảnh là một mảnh của ngày hội: sự hân hoan, sự kết nối, và niềm vui được đón nhau của những con người lần đầu gặp mặt mà ngỡ như đã quen từ lâu.

Buổi gặp mặt khép lại bằng hai mươi mâm cỗ xum họp. Mâm cỗ của người Dao mình mộc mạc mà đầy đặn, toàn những món của núi rừng và của chính bàn tay bà con làm ra: con lợn thui chia thành đủ món — thịt nướng, thịt hấp, lòng dồi, tim gan luộc; con gà đồi luộc vàng ươm, thịt chắc thơm; đĩa măng chua, rau rừng; xôi dẻo, bánh giầy trắng tròn; bát canh miến nấu lòng gà nóng hổi. Trên mỗi mâm là chai rượu Mẫu Sơn do chị Đặng Múi gửi tặng — thứ rượu của chính quê nhà. Ăn một bữa cơm như thế, giữa những người cùng một nguồn cội, mới thấy hết cái tình của ngày hội.

Ít ai biết, để có được ngày hội ấy, ban tổ chức đã phải lo toan đến đồng kinh phí cuối cùng. Nguồn lo cho chương trình eo hẹp, chúng tôi đành ngỏ lời ngay tại hội trường, xin bà con có mặt chung tay hỗ trợ. Và bà con đã không để chúng tôi phải ngỏ lời lần thứ hai: người góp nhiều, người góp ít, ai cũng coi đó là việc của chính mình. Ngày hội vì thế không phải của riêng ban tổ chức — nó là của tất cả mọi người.

Sau buổi gặp mặt là bữa cơm chung và những cái nắm tay chưa muốn rời. Cuối tháng 12 năm ấy, ngồi nhìn lại chặng đường vừa đi qua, tôi viết một dòng cho riêng mình: hạnh phúc nhất của một năm qua là được kết nối, lan tỏa và được ghi nhận. Những tấm ảnh liên hoan dưới đây là của những phút như thế.

Và còn bao nhiêu khuôn hình nữa của ngày hôm ấy — của các tay máy trong nhóm, của bà con tự chụp cho nhau — xin được giữ cả vào đây. Một ngày hội của cộng đồng, thì cuốn album cũng là của chung: ai chụp, ai có mặt, đều có phần trong đó.

Viết xong những dòng này, tôi muốn được gửi lời tri ân chân thành nhất của mình — và của anh em trong ban liên lạc — tới tất cả. Trước hết là gần năm trăm bà con người Dao từ khắp các bản làng của tỉnh Lạng Sơn: cảm ơn bà con đã vượt đường xa, qua đêm tối, mang theo bộ trang phục đẹp nhất và tấm lòng nồng hậu nhất để về dự ngày hội của chính mình. Không có bà con, sẽ không có buổi gặp mặt nào hết.

Chúng tôi trân trọng cảm ơn ông Bàn Tuấn Năng — Trưởng ban Người Dao Việt Nam — cùng Ban đại diện Người Dao Việt Nam; cảm ơn đại diện nhóm người Dao của sáu tỉnh biên giới phía Bắc, các đoàn Tuyên Quang, Yên Bái, Bắc Kạn, Quảng Ninh đã lặn lội về dự, ban đại diện Lào Cai với lẵng hoa chúc mừng; cảm ơn đại diện bà con người Dao ở khu vực miền Trung và khu vực Tây Nguyên, cùng tấm lòng từ Đắk Lắk xa xôi. Cảm ơn cô Kim Anh Vu và Trung tâm BSA đã về chia sẻ cùng cộng đồng. Cảm ơn các thầy Tào, các già bản — những bậc trưởng thượng đã cho buổi gặp mặt thêm phần trang trọng và thiêng liêng.

Chúng tôi cảm ơn Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Sở Nội vụ, Ban Dân tộc tỉnh Lạng Sơn đã tạo điều kiện; cảm ơn Nhà khách Tỉnh ủy và các chị em Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Lạng Sơn đã đón tiếp nồng hậu; cảm ơn Đài Phát thanh – Truyền hình tỉnh Lạng Sơn, phóng viên Hường Thu cùng các anh em nhiếp ảnh gia, phóng viên đã về dự, đưa tin và ghi lại trọn vẹn ngày hội. Cảm ơn hai người dẫn chương trình Triệu Xuân Sỹ và Dương Thị Lê; cảm ơn ê-kíp quay phim, chụp ảnh; cảm ơn chị Đặng Múi và tất cả bà con, bạn bè đã góp công, góp của, góp sản vật quê nhà cho hai mươi mâm cỗ xum họp. Và cảm ơn anh em trong ban liên lạc — những người đã cùng nhau đi qua 28 ngày chuẩn bị vất vả mà đầy tin yêu.

Buổi gặp mặt lần thứ nhất đã khép lại, nhưng tình người Dao thì mở ra từ đó. Xin được hẹn bà con ở những lần gặp sau — đông hơn, vui hơn, và vẫn nguyên một tấm lòng như buổi đầu tiên này.