Tôi đến Lao Xa vào một buổi chiều muộn, sau một ngày dài trên những cung đường đá của Đồng Văn, men theo quốc lộ 4C vào thung lũng Sủng Là rồi rẽ vào thôn. Bao năm đi qua vùng cao nguyên này, tôi vẫn thường chỉ dừng lại bên đường, chụp vài tấm ảnh những mái nhà trình tường, rồi lại đi. Lần này tôi tự nhủ: ở lại một đêm. Bởi có những nơi, đi ngang qua thôi là chưa đủ — phải ngủ lại trong nếp nhà của người ta, thức dậy giữa bản làng, mới chạm được vào phần hồn của miền đất.
Thôn Lao Xa thuộc xã Sủng Là, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang — một bản nhỏ nép mình trong thung lũng Sủng Là, bốn bề là núi đá tai mèo của cao nguyên đá Đồng Văn. Cả thôn có hơn một trăm hộ, tất cả đều là người Mông, sống bằng nghề nông và nghề chạm bạc truyền thống của dòng họ Mua đã gần trăm năm. Ấn tượng đầu tiên vẫn là những ngôi nhà trình tường màu đất: tường đất nện dày, mái ngói âm dương đã phủ màu thời gian, hàng rào đá xếp tay bao quanh sân, cánh cổng gỗ bạc màu khép hờ. Bản còn giữ được vài ngôi nhà ba gian cổ gần tám mươi năm tuổi, kiến trúc khép kín với khoảng sân ở giữa, chung quanh là tường đá — mỗi ngôi nhà như một tổ hợp nhỏ bình yên giữa miền đá. Đi chậm trong thôn cuối ngày, nghe tiếng gà về chuồng, thấy khói bếp bắt đầu lên từ những mái nhà, tôi hiểu vì sao mình cứ quay lại nơi này.
Đêm ấy tôi nghỉ lại trong một nếp nhà cổ của người Mông trong thôn — Nhà Cổ Lao Xa, một ngôi nhà trình tường rộng và bề thế được gìn giữ gần như nguyên vẹn, nay mở cửa đón khách nghỉ lại. Khác với cảm giác đứng ngoài ngắm một ngôi nhà đẹp, ngủ lại trong nhà là được sống trong không gian ấy thật sự: chạm tay vào bức tường đất mát lạnh, ngửi mùi gỗ cũ, ngồi xuống bên bếp lửa khi trời sập tối. Ngoài sân, nắng cuối ngày rọi lên tường đất vàng ruộm; trong nhà, ánh đèn tre ấm dần lên, xua đi cái lạnh đang xuống rất nhanh của núi đá.
Buổi tối ở Lao Xa không có gì ồn ào. Chỉ có bếp lửa, tiếng củi cháy lép bép, khói bếp thơm mùi ngô, mùi gỗ quyện trong không khí. Ngồi bên bếp, nghe chủ nhà kể chuyện bản làng, thỉnh thoảng vẳng tiếng khèn của ai đó trong đêm, tôi thấy mình không còn là khách qua đường nữa. Sau một ngày rong ruổi trên đá, được tắm nước nóng, ăn bữa cơm nóng bên bếp lửa và chui vào căn phòng gỗ yên tĩnh — cái dễ chịu ấy không sang trọng, mà rất người.
Sáng ở Lao Xa đến rất khẽ. Không còi xe, không tiếng người vội vã. Mở cửa phòng, hơi lạnh ùa vào mặt, sương còn vương trên những hàng rào đá, và những mái ngói âm dương nằm im trong nắng sớm. Tôi đi bộ một vòng quanh bản: người già nhóm bếp, trẻ con ríu rít trước cổng, vài ba cô gái Mông trong váy hoa đã bắt đầu công việc ngày mới. Đi ngang một nếp nhà, tôi nghe tiếng lách cách rất khẽ — ấy là lò bạc của người họ Mua đã nhóm từ sớm. Người trong bản bảo Lao Xa là nơi hoa đào nở sớm nhất vùng này; nhìn những tán đào hồng còn vương trước hiên nhà, tôi tin ngay. Nhịp sống ở đây chậm đến mức người khách cũng tự nhiên nói khẽ đi.
Tôi nghĩ, nếu chỉ đi ngang qua Lao Xa rồi rời đi, ta mới chỉ nhìn thấy một phần vẻ đẹp của nơi này. Lao Xa không có những dịch vụ náo nhiệt, cũng không phải chốn nghỉ dưỡng sang trọng. Đây là nơi dành cho những ai yêu nếp nhà cổ, yêu nhiếp ảnh, và muốn tìm một chút bình yên giữa miền đá — nơi vẻ đẹp nằm ở chính những điều bình thường nhất: một bữa cơm bên bếp lửa, một đêm ngủ ngon trong phòng gỗ, một buổi sáng thức dậy thấy mình đang ở giữa bản làng.
Một đêm ở Lao Xa, với tôi, không chỉ là một đêm nghỉ chân trên hành trình Hà Giang. Đó là dịp được sống chậm hơn, nhìn kỹ hơn, và mang về những ký ức đẹp về một ngôi làng người Mông giữa miền cao nguyên đá.
Culture • People • Mountain Life
(Photographs © 2017-2026 Nguyễn Sơn Tùng. All Rights Reserved Ⓡ)
