Trang phục của người Dao Đầu bằng ở xã Hồ Thầu, huyện Tam Đường có nhiều nét độc đáo, riêng biệt. Sự độc đáo thể hiện trong nghệ thuật tạo hình, trang trí hoa văn trên trang phục, mũ và các vật dụng khác.

Published On: Tháng 3 20, 2023Categories:

Ho Thau — The Hat That Names a People

HỒ THẦU · TAM ĐƯỜNG · LAI CHÂU · VIỆT NAM

“A hat is not worn. It is inherited.”

Chiếc mũ không phải để đội — mà để kế thừa.

Ở độ cao gần 1.500 mét so với mặt biển, bản Sì Thâu Chải thuộc xã Hồ Thầu, huyện Tam Đường, tỉnh Lai Châu là nơi sinh sống của 62 hộ gia đình với 303 nhân khẩu người Dao Đầu Bằng. Cái tên của tộc người — “Đầu Bằng” — bắt nguồn từ chính chiếc mũ đội đầu của người con gái: phẳng phiu, vuông vức như một lời khẳng định.

Trang phục của người Dao Đầu Bằng cũng được dệt từ sợi bông, lấy màu chàm làm chủ đạo như các nhóm Dao khác. Nhưng chỉ cần nhìn vào chiếc mũ và vạt áo trước ngực, người ta nhận ra ngay họ là ai — không lẫn vào đâu được.

Dao Đầu Bằng Hồ Thầu - Thiếu nữ Dao Đầu Bằng trong bộ trang phục truyền thống
Thiếu nữ Dao Đầu Bằng trong bộ trang phục truyền thống

I. Chiếc mũ làm nên tên người

The Hat That Names a People

Chiếc mũ được tết bằng tóc thật. Trên đỉnh mũ, người ta gắn một khối hình chữ nhật được sắp gối từ nhiều thanh bạc — nay hiếm bạc thì thay bằng nhôm — dài khoảng 15 phân, ngang khoảng 7 phân. Trên nền những tấm bạc tròn, người thợ dùng kéo, búa, đục nhỏ chạm ra hình con nhện, hình bông hoa ba cánh — người Dao Đầu Bằng gọi đó là các ngôi sao.

Dao Đầu Bằng Hồ Thầu - Nhìn từ trên xuống — khối bạc hình chữ nhật, 'vương miện' của người Dao Đầu Bằng.
Nhìn từ trên xuống — khối bạc hình chữ nhật, ‘vương miện’ của người Dao Đầu Bằng.

Nguyên liệu làm mũ là tóc rối, lông đuôi ngựa, bạc và cây giang. Ngày nay, người ta dùng cước nhuộm đen hoặc lông đuôi ngựa thay cho tóc rối. Nhưng dù vật liệu có thay đổi, hình dáng chiếc mũ vẫn giữ nguyên như trăm năm trước — bởi chiếc mũ không chỉ là vật đội đầu, nó chính là tên gọi của cả một tộc người.

Dao Đầu Bằng Hồ Thầu - Nụ cười của cô gái vừa được đội mũ.
Nụ cười của cô gái vừa được đội mũ.

Dao Đầu Bằng Hồ Thầu - Bà cụ và chiếc mũ đã theo bà cả một đời.
Bà cụ và chiếc mũ đã theo bà cả một đời.

Theo phong tục, con gái Dao Đầu Bằng từ 14 đến 16 tuổi phải đội mũ truyền thống. Được đội mũ nghĩa là đã trưởng thành — và có thể gả chồng.

Dao Đầu Bằng Hồ Thầu - Tết tóc, cuốn mũ — việc của mỗi buổi sáng.
Tết tóc, cuốn mũ — việc của mỗi buổi sáng.

II. Sợi chàm, chỉ màu

Indigo Thread, Colored Wool

Điểm khác biệt thứ hai nằm ở vạt áo trước ngực. Người phụ nữ trang trí nơi đây bằng nhiều sợi len màu đỏ, màu xanh dài khoảng 60 phân, gấp đôi các sợi len lại rồi dùng một mảnh nhôm kẹp chặt, gắn vào phía trước ngực áo. Mỗi bước đi, những chùm len đung đưa như đang múa.

Dao Đầu Bằng Hồ Thầu - Bàn tay thoăn thoắt bên sợi len đỏ.
Bàn tay thoăn thoắt bên sợi len đỏ.

Dao Đầu Bằng Hồ Thầu - Hai mẹ con bên hiên nhà, chỉ thêu chưa bao giờ ngơi tay.
Hai mẹ con bên hiên nhà, chỉ thêu chưa bao giờ ngơi tay.

Để có một bộ trang phục hoàn chỉnh, người phụ nữ Dao phải biết trồng bông, kéo sợi, dệt vải, nhuộm chàm rồi thêu thùa. Mọi công đoạn đều làm bằng tay, tỉ mỉ đến từng đường kim mũi chỉ.

Dao Đầu Bằng Hồ Thầu - Nhìn từ phía sau — tấm lưng gánh cả một nền văn hóa.
Nhìn từ phía sau — tấm lưng gánh cả một nền văn hóa.

Áo của người Dao Đầu Bằng không sặc sỡ một cách ồn ào. Cái đẹp của nó nằm ở sự cân đối: nền chàm trầm mặc làm bệ đỡ cho những mảng thêu đỏ, hồng, trắng bung nở như hoa.

Dao Đầu Bằng Hồ Thầu - Thiếu nữ Dao Đầu Bằng trong bộ váy áo ngày hội.
Thiếu nữ Dao Đầu Bằng trong bộ váy áo ngày hội.

Dao Đầu Bằng Hồ Thầu - Mặt sau của chiếc mũ — nơi bạc và tóc quyện vào nhau.
Mặt sau của chiếc mũ — nơi bạc và tóc quyện vào nhau.

III. Mẹ dạy con thêu

What Mothers Teach

Ngay từ khi còn bé, cô gái Dao đã được mẹ dạy cho những đường tơ sợi chỉ. Bên bếp lửa hồng mỗi tối, bà dạy mẹ, mẹ dạy con — cứ thế, hoa văn của dân tộc được truyền từ tay này sang tay khác, không cần một cuốn sách nào.

Dao Đầu Bằng Hồ Thầu - Bà dạy cháu thêu — nghề truyền từ tay này sang tay khác.
Bà dạy cháu thêu — nghề truyền từ tay này sang tay khác.

Người ta bảo, nhìn vào bộ áo của người phụ nữ là biết được sự khéo léo và tính nết của nàng. Bởi thế, các bà mẹ chẳng bao giờ ngơi tay chỉ dạy con gái — mỗi mũi thêu là một bài học làm người.

Dao Đầu Bằng Hồ Thầu - Mẹ và các con trong sân nhà.
Mẹ và các con trong sân nhà.

Dao Đầu Bằng Hồ Thầu - Quây quần bên bếp lửa — nơi mọi câu chuyện bắt đầu.
Quây quần bên bếp lửa — nơi mọi câu chuyện bắt đầu.

IV. Mười bốn tuổi đội mũ

Fourteen and Crowned

Ngày hội, cả bản Sì Thâu Chải bừng sáng. Những bộ trang phục đẹp nhất, mới nhất được mang ra mặc. Người già, người trẻ quây quần bên nhau — tiếng cười nói vang khắp bản.

Dao Đầu Bằng Hồ Thầu - Cô bé và chiếc mũ còn hơi rộng so với cái đầu nhỏ.
Cô bé và chiếc mũ còn hơi rộng so với cái đầu nhỏ.

Dao Đầu Bằng Hồ Thầu - Ngồi yên cho mẹ ngắm — bộ áo mới thêu xong.
Ngồi yên cho mẹ ngắm — bộ áo mới thêu xong.

Người Dao Đầu Bằng còn nổi tiếng với lễ cấp sắc gọi là “Tủ cải” và tục nhảy lửa — những nghi lễ mà bộ trang phục truyền thống là thứ không thể thiếu. Trong những ngày ấy, chiếc mũ bạc và vạt áo len lại có dịp khoe hết vẻ đẹp của mình.

V. Giữa mùa hoa cải

Among the Mustard Flowers

Mùa hoa cải về, triền núi quanh bản vàng rực. Các cô gái Dao Đầu Bằng ra đồng trong những bộ áo thêu sặc sỡ nhất — và bỗng nhiên, cả thung lũng như một bức tranh thổ cẩm khổng lồ đang cựa mình.

Dao Đầu Bằng Hồ Thầu - Giữa đồng hoa cải, áo chàm bỗng rực rỡ lạ thường.
Giữa đồng hoa cải, áo chàm bỗng rực rỡ lạ thường.

Dao Đầu Bằng Hồ Thầu - Hoa vàng, áo thêu — mùa xuân của Sì Thâu Chải.
Hoa vàng, áo thêu — mùa xuân của Sì Thâu Chải.

Giữa thời hiện đại, vẫn còn những bàn tay miệt mài thêu từng đường kim, vẫn còn những chiếc mũ bạc được gìn giữ như báu vật. Ở Sì Thâu Chải, bản sắc không nằm trong viện bảo tàng — nó đang sống, đang thở, trên vai những người phụ nữ Dao Đầu Bằng.

Dao Đầu Bằng Hồ Thầu - Cả bản ra sân trong ngày hội.
Cả bản ra sân trong ngày hội.

Dao Đầu Bằng Hồ Thầu - Nếp nhăn nào cũng là một câu chuyện.
Nếp nhăn nào cũng là một câu chuyện.

“Chiếc mũ không chỉ để đội. Nó là lời nhắc rằng mình là ai, đến từ đâu — và sẽ trao lại cho ai.”
— Ghi chép ở Sì Thâu Chải, Hồ Thầu

Tư liệu tham khảo

  1. Hồng Phúc, “Độc đáo trang phục của người Dao đầu bằng” — TH389. th389.vn
  2. “Độc đáo nghi lễ Cấp Sắc của người Dao Đầu Bằng” — Văn học nghệ thuật Lai Châu. vanhocnghethuatlaichau.vn
  3. “Độc đáo tục nhảy lửa của người Dao đầu bằng Lai Châu” — VOV4. vov4.vn

Nguyễn Sơn Tùng

Photographer | Art Photography
Culture • People • Mountain Life

(Photographs © 2017-2026 Nguyễn Sơn Tùng. All Rights Reserved Ⓡ)