LÊN ĐÈN

Lễ cấp sắc ba đèn của người Dao Lô Gang ở Bắc Sơn

Raising the Lamps — A Three-Lamp Ordination of the Lo Gang Dao in Bac Son

LÊN ĐÈN · CẤP SẮC BA ĐÈN · BẮC SƠN · LẠNG SƠN

Ảnh: Nguyễn Sơn Tùng

Cuối tháng 11, đêm ở Bắc Sơn xuống sớm và lạnh. Trong gian nhà của một gia đình người Dao Lô Gang, tiếng trống, tiếng chuông khẽ khàng nổi lên giữa bóng tối. Đêm nay, một người đàn ông trong bản làm lễ cấp sắc — nghi lễ lớn nhất của đời người đàn ông Dao, cái mốc mà theo lời các thầy, chưa qua thì dù đã có vợ con, nhà cửa đã yên bề, người ta vẫn chưa được coi là người trưởng thành.

Giữa đàn lễ, một cột đèn được dựng lên. Quanh cột đèn, các thầy Tào trong lễ phục đỏ thêu, đầu đội mũ thầy, người đọc sách lễ, người sửa soạn lễ vật. Ánh đèn dầu nhỏ, mà cả gian nhà như nín thở chờ. Bộ ảnh này được chụp trong chính đêm lễ ấy — đêm của khoảnh khắc “lên đèn”: cho đèn sáng lên trên đầu người thụ lễ.

Lời thưa của tác giảBài viết dưới đây dựa trên lời kể của Thầy Tào, cùng các tư liệu truyền khẩu và những ghi chép trong sách vở về nghi lễ cấp sắc của người Dao. Người viết không khẳng định đây là tuyên ngôn chính xác tuyệt đối — mỗi vùng, mỗi dòng thầy có thể có những khác biệt trong thực hành. Tác giả đã trực tiếp có mặt và chụp bộ ảnh này tại nơi diễn ra lễ cấp sắc. Thông tin về nghi lễ cấp sắc, độc giả có thể tham khảo thêm các bài viết được dẫn ở cuối trang.

PHẦN I — ĐÊM LỄ BẮT ĐẦU

Bộ ảnh thứ nhất

Theo lời kể của Thầy Tào, lễ cấp sắc trong tiếng Dao còn được gọi là quá tang — trải qua lễ soi đèn. Người thụ lễ đêm nay làm lễ ba đèn, bậc đầu tiên trong thang bậc của người Dao Lô Gang ở vùng này. Qua được lễ, anh sẽ có pháp danh ghi vào gia phả dòng họ, được công nhận là con cháu Bàn Vương, và theo những ghi chép về lễ cấp sắc của người Dao Lô Gang ở Lạng Sơn, bậc ba đèn gắn với ba mươi sáu binh mã theo hộ vệ.

Đêm còn dài. Các thầy thay nhau hành lễ quanh đàn: khai đàn, trình diện trước bàn thờ tổ tiên, rồi từng phần việc nối nhau trong tiếng khấn trầm và mùi khói hương. Ngoài sân, đêm núi yên tĩnh đến mức nghe rõ tiếng lửa cháy trên những ngọn đèn dầu nhỏ.

---

---

---

Trong buổi lễ hôm ấy có một phần việc nhìn qua tưởng nhỏ mà các thầy làm rất cẩn trọng: dải vải trắng được trải ra, gạo được đặt lên vải. Theo những ghi chép về lễ cấp sắc, đó là cách người ta tượng trưng cho binh mã được giao cho người thụ lễ — phần gạo nuôi quân, phần vải chia đôi, thầy giữ một nửa, trò giữ một nửa, như một lời giao ước giữa hai thế hệ. Ở mỗi vùng, cách làm có thể khác nhau đôi chút; trong đêm lễ này, nó diễn ra lặng lẽ dưới ánh đèn dầu, giữa những bàn tay già nua và chắc chắn.

---

---

Sách lễ là trục của cả buổi lễ. Theo lời kể của Thầy Tào và những ghi chép còn lưu lại, trong những trang sách chữ Nôm Dao ấy là lời khấn về cội nguồn, về hành trình thiên di của tổ tiên người Dao, là những điều răn dạy người thụ lễ mang theo suốt đời — những điều cấm, những điều nguyện: không làm điều xấu, điều ác; biết ơn cha mẹ, kính trọng thầy, thủy chung với vợ con. Người thầy đọc, cả gian nhà nghe. Chữ nghĩa đi qua đêm, từ trang sách cũ sang một đời người mới.

---

---

---

Theo những ghi chép về nghi lễ soi đèn của người Dao, ngọn đèn là ánh sáng của người đi trước truyền cho người đi sau; ba ngọn đèn như ba ngôi sao soi tỏ lên thân thể người thụ lễ, rửa đi những lầm lỗi đã qua, để đầu óc được sáng suốt mà hướng về điều thiện. Trong buổi lễ hôm ấy, thanh đèn ba ngọn được đặt lên đầu, gác qua vai người thụ lễ; các thầy đi vòng quanh, vừa đi vừa khấn — như chính lời anh từng ghi lại sau chuyến đi: sáu thầy Tào đang đi lễ vòng quanh gia chủ được cấp sắc.

---

Rồi khoảnh khắc chờ đợi cả đêm cũng đến. Thầy cả tiến lại gần, đưa ngọn lửa trên tay mình sang ngọn đèn của người thụ lễ. Chỉ một đốm lửa nhỏ thôi — nhưng theo lời kể của Thầy Tào, đó là giây phút “cho đèn sáng lên”: ánh sáng được truyền từ thầy sang trò, từ thế hệ trước sang thế hệ sau, như ngọn lửa của người cha truyền lại cho người con trai. Cả gian nhà lặng đi. Người đàn ông ngồi dưới ánh đèn ấy, từ giây phút này, đã là một người khác.

---

---

---

---

Đêm đã về khuya. Cột đèn được nâng lên, đi một vòng giữa những người thân trong nhà. Theo trình tự được ghi chép lại ở Lạng Sơn, sau phần cấp đèn còn có lễ hạ đèn, lễ đặt pháp danh, lễ qua cầu, rồi cúng Bàn Vương chung cho người thụ lễ. Phần việc cứ thế nối nhau cho đến gần sáng — như những ghi chép về lễ soi đèn từng nói, giờ phút thiêng nhất của buổi lễ thường rơi vào lúc đêm sâu nhất, khi mọi âm thanh ngoài kia đã ngủ yên.

---

---

PHẦN II — ÁNH SÁNG Ở LẠI

Bộ ảnh thứ hai

Trước và sau giây phút thắp đèn là cả một đêm dài: những giờ chuẩn bị, những lúc chờ đợi, những phần việc nối nhau không ngơi nghỉ — người lo lễ vật, người lo bếp lửa, các thầy thay nhau đọc khấn. Xem lại bộ ảnh thứ hai này, cái không khí ấy hiện rõ hơn: một đêm lễ trang nghiêm, và mọi người trong nhà, từ già đến trẻ, đều có một phần việc của mình.

Theo lời kể của Thầy Tào, để có một đêm lễ như thế, gia đình người thụ lễ đã chuẩn bị từ rất lâu — lợn gà, rượu gạo, lễ phục mới. Người vợ, theo phong tục ở nhiều vùng Dao, là người âm thầm đứng sau: chính tay vợ thêu, dệt nên bộ lễ phục cho chồng mặc trong đêm thụ lễ. Trong buổi lễ hôm ấy, những bàn tay ở hậu trường cũng bận rộn không kém những bàn tay trước đàn lễ.

---

---

---

---

---

---

---

Và rồi, giữa đêm sâu, giây phút lên đèn lại hiện ra trong bộ ảnh thứ hai như một điệp khúc: lửa truyền sang lửa, người truyền cho người. Theo những ghi chép về lễ cấp sắc của người Dao, người đàn ông bước ra khỏi đêm lễ với pháp danh mới và phần âm binh được giao. Những lời răn của thầy, từ đây anh giữ cho trọn đời mình.

---

---

---

---

---

---

---

---

---

Kết bài

Khi trời gần sáng, những ngọn đèn trên cột đèn vẫn còn cháy. Người đàn ông làm lễ đêm qua bước ra hiên nhà với một cái tên mới trong gia phả, với ánh sáng mà các thầy vừa trao. Không ai nói điều gì lớn lao. Chỉ có lửa là còn sáng, và núi rừng Bắc Sơn đang dần hiện ra sau màn sương sớm.

Có những nghi lễ không cần hiểu hết mới thấy lòng mình lặng lại. Chỉ cần đứng trong gian nhà ấy một đêm, nghe tiếng khấn trầm, nhìn một đốm lửa được truyền từ tay người già sang tay người trẻ. Ánh đèn ấy là cội nguồn của người Dao, được trao lại lặng lẽ qua bao thế hệ — và chưa bao giờ tắt.

Tài liệu tham khảo

• Công Đạt — “Lễ cấp sắc 7 đèn của người Dao Lù Gang ở Lạng Sơn”, Báo Ảnh Việt Nam (TTXVN)
• Đăng Thùy — “Lễ cấp sắc: Đánh dấu sự trưởng thành của người đàn ông dân tộc Dao”, Báo Lạng Sơn
• “Lễ cấp sắc Dao Lù Gang” — Hồ sơ kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lạng Sơn (Cổng Công viên địa chất Lạng Sơn)
• “Lễ Cấp sắc của người Dao Quần Chẹt, tỉnh Điện Biên” — Cục Di sản văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch
• “Lễ cấp sắc của người Dao Tiền, tỉnh Phú Thọ” — Cục Di sản văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch
• “Lễ cấp sắc của dân tộc Dao Quần Chẹt” — Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật
• “Bắc Kạn: Gìn giữ mạch nguồn di sản văn hóa phi vật thể” — Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch
• “Cấp sắc — Nghi lễ bắt buộc với người đàn ông Dao trưởng thành” — VOV
• Hoàng Thị Tuyết Mai — “Lễ cấp sắc của người Dao Tiền nhìn từ góc độ văn hoá tâm linh”
• “Độc đáo lễ hội Cấp sắc của người Dao Văn Chấn” — Thương hiệu & Công luận