I. Tháng ba Tây Nguyên

March in the Central Highlands

Những câu thơ ấy là của nhà thơ Thân Như Thơ (1931–2001), người con xứ Hội An. Ông viết “Tháng ba Tây Nguyên” vào năm 1963, giữa những năm tháng gian khổ nơi chiến trường Tây Nguyên, và sau này nhạc sĩ Văn Thắng đã phổ nhạc thành bài hát nổi tiếng đi cùng năm tháng.

Tháng ba năm 2021, tôi đăng một tấm ảnh hoàng hôn với dòng chữ: “Tháng ba rừng Tây Nguyên hoa thắm đỏ, làng buôn vang tiếng chiêng múa hát… Tháng ba về cũng mang theo biết bao sắc màu tuyệt đẹp cùng với những hoài niệm thật đáng nhớ!” Hơn nửa thế kỷ sau câu thơ của Thân Như Thơ, tháng ba Tây Nguyên trong mắt tôi vẫn vẹn nguyên như thế: mùa ong lấy mật, mùa voi xuống sông, mùa của hội hè và của những tấm lòng chan chứa.

---

---

---

II. Đất khát

The Thirsty Land

Tôi đến Tây Nguyên vào những ngày cuối tháng Hai, đầu tháng Ba, chỉ là lướt qua nhau vì bận bịu đời thường. Không biết có phải chỉ vì lướt qua nhau mà sao thấy lòng nặng trĩu. Tây Nguyên có cái nắng, có cái gió se lạnh của sáng mùa khô, khiến bước chân lữ khách lao đao. Nhưng sau cái nắng cái gió ấy là những cánh đồi thưa cây, trụi lá trơ những mảng đất nâu khô cằn. Thác nước vốn bạt ngàn nước giờ chỉ thảng thốt với đôi dòng mạch nhỏ nhoi. Thiếu nước, thiếu rừng, thiếu cả tình đồng loại, chú voi lẻ loi ẩn mình trong đám thân cây nâu nép mình bên sườn núi…. Thương lắm, tháng Ba Tây Nguyên!

---

Tháng ba cũng là lúc hoa cà phê bung nở khắp các triền đồi — thứ hoa trắng muốt, thơm ngát như tuyết rơi trái mùa giữa đại ngàn. Nhưng sau vẻ đẹp ấy, mùa khô vẫn là mùa khắc nghiệt nhất của cao nguyên: đất nứt nẻ, suối cạn trơ đá, và những cánh rừng cứ thưa dần đi theo năm tháng.

---

---

III. Voi — những người bạn già

Elephants, the Old Friends

Nhắc đến Tây Nguyên là nhắc đến voi. Bên mặt hồ Lắk mênh mông của Đắk Lắk, người M’nông từ bao đời nay nổi tiếng với nghề săn bắt và thuần dưỡng voi rừng. Những “gru” — dũng sĩ săn voi — là niềm tự hào của cả buôn làng, là những người dám đối mặt với đàn voi rừng để đưa chúng về sống cùng con người. Nắng chiều hồ Lắk là lúc đẹp nhất — mặt hồ ửng vàng, đàn voi lững thững về bến.

---

---

---

---

Người ta vẫn kể về Ama Kông (tên thật Y Prông Êban, 1910–2012), vị “vua săn voi” cuối cùng của Bản Đôn: cả đời ông săn bắt và thuần dưỡng 298 con voi rừng, từng được tặng huân chương vì dùng voi gùi hàng, tải đạn giúp cách mạng. Chuyến săn cuối cùng của ông là vào năm 1996, sau lệnh cấm săn bắt voi của Chính phủ — khép lại một thời kỳ huy hoàng của nghề săn voi Tây Nguyên.

---

---

---

Ngày nay, đoàn voi nhà thong dong lội qua hồ Lắk, trên lưng là những quản tượng, đằm mình trong làn nước mát mỗi buổi chiều — người và voi, không phân biệt. Chúng vẫn là người bạn lớn của buôn làng — chỉ có điều, đàn voi cứ ít dần đi theo năm tháng, và những gru già cũng đã lần lượt về với rừng.

---

---

---

---

---

---

---

Chiều về Buôn Jun, tôi gặp chú voi một ngà nổi tiếng nhất hồ Lắk — Y Khăm Sen (còn gọi là Út Đảm), do nài voi Y Vinh chăm sóc. Dáng đứng hiên ngang bên mặt hồ, phía xa là dáng núi mờ trong nắng chiều — cả vùng ai cũng biết mặt chú voi hiền lành này.

---

Chuyến đi hồ Lắk tháng Hai năm 2020 là một ngày trải nghiệm thật tuyệt — tôi đi cùng những người bạn đường, rong ruổi từ buôn Jun ra bến hồ, ngắm những chiếc thuyền độc mộc lướt trên mặt hồ, ngồi nghe chuyện voi, chuyện rừng đến tận chiều buông.

---

IV. Già làng Yba

The White-Bearded Elder

Trong chuyến đi ấy, tôi gặp già làng Yba — người M’nông râu tóc bạc phơ, cả đời gắn với voi, với rừng. Bàn tay gân guốc vuốt ve đầu voi như vuốt ve đứa cháu nhỏ. Cụ uống rượu bằng chén sừng — men rượu của đại ngàn — ngồi kể chuyện bên dàn chiêng, và cười hiền mỗi khi lũ trẻ quây quần bên chân.

---

---

Nhìn vào đôi mắt cụ, tôi thấy cả một đời người gắn với rừng, với voi, với buôn làng. Ở Tây Nguyên, có những con người như thế — không cần nói nhiều, chỉ cần nhìn vào ánh mắt là hiểu họ đã sống ra sao, đã giữ những gì — hiền như đất bazan.

---

---

---

---

Có bức tôi chụp cụ nâng chén bên những pho tượng gỗ của buôn làng — khoảnh khắc ấy, tôi thấy cả Tây Nguyên đang mỉm cười.

---

V. Tiếng chiêng

The Sound of Gongs

Chiều buông, tiếng chiêng vang lên từ ngôi nhà sàn. Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên — di sản được UNESCO công nhận — vẫn được những người như già làng Yba gìn giữ từng ngày, bên bếp lửa, bên ché rượu cần, trong từng nhịp chiêng trầm hùng vọng giữa đại ngàn.

---

Khi đàn chim trở về, tôi cứ để cho cõi lòng hoang hoải — cho đầy vơi nỗi nhớ chẳng về đâu. Rồi nhận ra, nỗi nhớ ấy chính là Tây Nguyên: nắng, gió, mùi hoa cà phê ngai ngái và ánh mắt của già làng Yba.

---

“Thương lắm, tháng Ba Tây Nguyên!”
— Nguyễn Sơn Tùng