Tây Nguyên đại ngàn – Chạm vào miền đất của ký ức

Hồi còn học ở một ngôi trường làng, tôi từng đọc Đất nước đứng lên của nhà văn Nguyên Ngọc. Câu chuyện về làng Kông Hoa, về người Ba Na và cuộc đấu tranh giữ đất, giữ làng trong những năm kháng chiến chống Pháp đã ở lại trong ký ức của cậu học trò khi ấy.

Nhân vật Núp trong tác phẩm là một con người có thật, câu chuyện cũng được xây dựng từ những chất liệu có thật về cuộc đời Đinh Núp. Qua từng trang sách, một vùng đất xa xôi hiện lên trong trí tưởng tượng của người đọc: núi rừng, buôn làng, những con người sống giữa đại ngàn và cuộc đấu tranh để bảo vệ nơi mình sinh ra.

Từ những trang sách ấy, một mong ước hình thành: sẽ có ngày được đặt chân lên Tây Nguyên, được nhìn thấy và chạm vào mảnh đất từng chỉ biết qua văn chương.

Nhiều năm sau, cơ duyên đến khá tình cờ. Một người bạn làm nhiếp ảnh đưa tôi đến với Tây Nguyên. Chuyến đi năm 2018-2019 trở thành một dấu mốc đặc biệt.

Đó không còn là Tây Nguyên trong những trang sách.

Những con người, buôn làng, núi rừng và màu đất đỏ từng được hình dung qua câu chuyện về Núp giờ hiện ra trước mắt, gần gũi và cụ thể hơn.

Có lúc chỉ cần đứng yên giữa một không gian rộng lớn, nhắm mắt lại, hít một hơi thật sâu cũng đủ để những ký ức từ nhiều năm trước trở về. Những trang sách của Nguyên Ngọc dường như không còn nằm trên giấy. Chúng đã trở thành một phần của cảnh vật trước mắt.

Hạ chạm đại ngàn

Tháng Sáu, từ miền Trung đi lên Tây Nguyên, cái nóng dường như dịu lại khi những cung đường bắt đầu mở ra giữa núi rừng.

Sau những cơn mưa đầu mùa, cao nguyên khoác lên mình một màu xanh khác. Không còn vẻ khô khốc của những tháng mùa khô, đất trời lúc này đầy sức sống.

Những cung đường uốn theo triền núi. Những vườn chuối Laba. Những đồi chè. Những rẫy cà phê nối tiếp nhau. Màu xanh của cây cối phủ lên những vùng đất rộng lớn, xen giữa là những khoảng đất đỏ bazan đặc trưng của Tây Nguyên.

Nhưng điều giữ chân người chụp ảnh không chỉ là cảnh sắc.

Đó còn là những con người đang sống trong không gian ấy.

Mưa Tây Nguyên đến nhanh và mạnh. Có khi bầu trời vừa còn nắng, chỉ một lúc sau nước đã trút xuống. Rồi mưa tạnh, nắng lại xuất hiện.

Sau mưa, đất đỏ bám vào bánh xe, vào đôi giày, vào gấu quần của những người đi rẫy. Những bóng người lặng lẽ trên đường trở về nhà trong buổi chiều khiến cảnh vật trở nên gần gũi hơn. Họ không đứng trước thiên nhiên như những nhân vật được sắp đặt cho một bức ảnh. Họ thuộc về nơi này, như đất đỏ, nương rẫy và những con đường đã gắn với cuộc sống của họ từ nhiều năm.

Đó cũng là những khoảnh khắc tôi muốn ghi lại.

Không cần quá nhiều sự sắp đặt. Không cần biến đời sống thành một khung cảnh đẹp theo cách của người ngoài cuộc. Chỉ cần quan sát đủ lâu, những câu chuyện tự nhiên sẽ xuất hiện trước ống kính.

Chiều xuống, bên hiên một ngôi nhà sàn, một ly cà phê đậm vị trở thành khoảng lặng sau một ngày đi giữa núi rừng. Xa xa là âm thanh của thác nước, của rừng, của đời sống đang tiếp diễn.

Trong những khoảnh khắc ấy, Tây Nguyên không còn là một địa danh trên bản đồ.

Đó là một vùng đất có ký ức.

Và với người từng biết Tây Nguyên từ những trang sách của tuổi học trò, chuyến đi năm 2018-2019 giống như một cuộc gặp lại với một miền đất đã được hình dung từ rất lâu.

Từ Đất nước đứng lên đến những con đường thực địa, từ câu chuyện về người Ba Na và nhân vật Núp đến những con người gặp trên hành trình hôm nay, khoảng cách giữa văn chương và đời sống dường như thu hẹp lại.

Máy ảnh lúc ấy không chỉ ghi lại cảnh vật.

Nó ghi lại cảm giác của một người lần đầu được chạm vào vùng đất mình từng mong một ngày được đặt chân tới.

Tây Nguyên vẫn ở đó, với nắng, gió, mưa, đất đỏ và những buôn làng giữa đại ngàn.

Một vùng đất đã đi vào ký ức từ những trang sách, và nhiều năm sau, trở thành một phần trong hành trình nhiếp ảnh của Nguyễn Sơn Tùng.

Kon Tum, 2018–2019