Căn nhà nhỏ ở thôn Khòn Phổ, xã Mai Pha, thành phố Lạng Sơn, bốn mùa thơm mùi đất sét và mùi sơn. Trong không gian ấy, một ông lão tóc bạc, đội mũ nồi đen, ngồi lặng hàng giờ bên những khuôn đất vừa nặn xong, cây cọ đi chậm rãi trên vầng trán, quanh đôi mắt, xuống khóe miệng của con sư tử mèo. Với ông, đó là những điểm không được phép sai: chỉ cần trán, mắt hay miệng mất cân đối, chiếc đầu hoàn thiện sẽ không còn thần thái. Ông là Hoàng Choóng — nghệ nhân người Tày sinh năm 1945, người mà Báo Biên Phòng từng gọi là “người duy nhất trong tỉnh Lạng Sơn tự phục dựng đầu sư tử mèo”.

I. Khuôn mặt không con nào giống con nào

The face that is never repeated

Làm một đầu sư tử mèo mất hơn một tuần. Đất phải là “đất thó” — đất sét trắng nằm gần sông, suối — mang về giã mịn, sàng sảy, ngâm nước rồi mới nhào nặn. Theo ông, khâu khó nhất là chọn đất để lên khuôn: đất phải mịn, khi khô không vỡ nứt. Đất se khô thì dán giấy bồi, sơn vẽ nhiều lớp màu, cuối cùng gắn vải đa sắc, bông, lông vào đầu và đuôi, cùng những dải vải đỏ buông dài.

Nhưng kỹ thuật chỉ là một nửa. Nửa còn lại là điều ông lặp đi lặp lại với bất cứ ai hỏi về nghề: khuôn mặt sư tử không con nào giống con nào, mỗi con mang một sắc thái riêng. Có con dữ dằn, có con hiền hòa, có con như đang cười. Cái “hồn” ấy không nằm trong khuôn mẫu nào — nó nằm ở bàn tay người làm, ở ký ức mấy chục mùa hội đã đi qua đôi mắt ấy. Vì thế, dù đã làm ra hàng trăm đầu sư tử, ông vẫn làm từng chiếc một bằng tay, từ đầu đến cuối, không khuôn đúc hàng loạt.

II. Cậu bé mê tiếng trống hội

A boy who followed the festival drums

Hoàng Choóng sinh ra và lớn lên ở thôn Thâm Mè, xã Hoàng Việt, huyện Văn Lãng (nay là thị trấn Na Sầm) — vùng đất biên giới của xứ Lạng. Mười ba, mười bốn tuổi, cứ mùa xuân đến, cậu bé Choóng lại theo các già làng đi hội; lớn hơn một chút thì được vào đội múa sư tử biểu diễn mừng hội “Lồng tồng” — hội xuống đồng — ở các thôn bản. Tiếng trống, tiếng chiêng dồn dập, những bước chân khỏe khoắn và các màn võ thuật của đội sư tử đã cuốn hút cậu bé miền biên giới từ thuở ấy.

Đời ông sau đó là đời của một nhà giáo, một cán bộ văn hóa — thông tin của huyện Văn Lãng. Nghề làm đầu sư tử vì thế phải chờ đợi: chỉ đến năm 2002, khi nghỉ hưu, ông mới có trọn thời gian dành cho nó. Từ căn nhà nhỏ ở Khòn Phổ, từ năm 2002 đến nay, ông đã chế tác khoảng 250 bộ đạo cụ sư tử mèo cho người lớn và trẻ nhỏ; khách tìm đến là các đội múa, trường học, cơ quan trong và ngoài tỉnh, đặc biệt vào mỗi dịp Tết. Ông cũng không giữ nghề cho riêng mình: con cháu trong nhà được ông hướng dẫn từ cách chọn đất, tạo khuôn, bồi giấy đến phối màu — bởi theo ông, chỉ khi lớp trẻ biết làm, biết múa và hiểu ý nghĩa của từng đạo cụ, di sản mới tiếp tục sống trong cộng đồng.

III. Một điệu múa, một thế giới

More than a mask — a whole world

Để hiểu vì sao một chiếc đầu sư tử lại quan trọng đến thế, phải thấy nó trong điệu múa. Múa sư tử mèo của người Tày, Nùng không chỉ là nhảy múa: đó còn là võ cổ truyền — múa gậy đinh ba, múa song kiếm, những thế võ oai phong thể hiện tinh thần thượng võ và khát vọng bình an, no đủ. Theo quan niệm, năm mới sư tử mèo đi đến đâu là mang hạnh phúc và niềm vui đến đó. Quanh đầu sư tử là cả một hệ đạo cụ: mặt báo đông, nả lình, chiêng, chũm xòe, đinh ba… — và phần lớn trong số đó, ở xứ Lạng hôm nay, vẫn ra đời từ đôi tay của một ông lão ở Khòn Phổ.

Bàn tay ấy còn làm những thứ nhỏ bé hơn nhiều: “Cáy cộc” — con gà đất biết gáy, mỗi con chỉ nặng chừng 8 gam, nặn thành hai khối nối bằng lớp giấy xi măng dai bền, khoét hai lỗ ở đầu và đuôi. “Dùng tay kéo giãn thì gà phát ra tiếng kêu ‘cộc, cộc’ như gà mẹ gọi gà con. Còn miệng thổi thì kêu rất to ‘Ò, ó, o’ — ở cách xa 30 mét vẫn nghe rõ, rất vui tai”, ông kể. Và ít ai ngờ, người nghệ nhân của đất và sơn ấy còn sáng tác thơ bằng tiếng Tày, Nùng, tự dịch, chuyển thể sang tiếng Việt — góp phần giữ lại nhiều làn điệu dân ca của dân tộc mình. Trên tường nhà ông vẫn treo bức ký họa chân dung năm 2006, đề tặng bằng chữ Hán: “Thi nhân Hoàng Choóng” — nhà thơ Hoàng Choóng.

IV. Giữ lửa, khi thời gian không chờ

Keeping the flame, against time

Ngày 8/5/2017, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 1852/QĐ-BVHTTDL, công nhận Múa sư tử mèo của đồng bào Tày, Nùng Lạng Sơn là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Danh hiệu đến, nhưng ông Choóng hiểu rõ hơn ai hết cái mong manh của nó: di sản được ghi danh trên giấy, còn người giữ nó thì đang già đi từng ngày. Ông từng tâm sự với báo giới rằng những người am hiểu, thông thạo điệu múa này còn rất ít và đều đã cao tuổi, lớp trẻ lại chưa mặn mà:

Nói là làm. Tuổi cao, ông vẫn mang những đầu sư tử và gà đất của mình đi khắp các chương trình quảng bá văn hóa của tỉnh: trưng bày đặc trưng các dân tộc Lạng Sơn tại Chợ phiên Xứ Lạng ở Đồng Mô, Hà Nội năm 2018; khai trương phố đi bộ Kỳ Lừa năm 2020; các ngày hội văn hóa vùng Đông Bắc tổ chức tại Lạng Sơn. Mỗi gian trưng bày của ông là một lớp học nhỏ, nơi trẻ con lần đầu được cầm lên con gà đất biết gáy, và người lớn được nghe kể vì sao con sư tử của người Tày, Nùng lại có thêm dáng dấp của một con mèo.

Cũng từ căn phòng nhỏ ấy, hình ảnh ông đã đi xa hơn những gian trưng bày. Bức ảnh ông ngồi vẽ đầu sư tử từng được chọn làm trang bìa Tạp chí Văn nghệ Xứ Lạng (số 346, tháng 8/2022). Tác phẩm chân dung “Nghệ nhân Hoàng Choóng” được trưng bày tại Triển lãm Ảnh nghệ thuật Liên hoan khu vực miền núi phía Bắc năm 2022 ở Lai Châu. Một điệu múa được công nhận là di sản quốc gia; một nghệ nhân được cả tỉnh biết tên; và một đôi tay, ở tuổi ngoài tám mươi, vẫn mỗi ngày ngồi xuống bên khuôn đất mới — như thể mùa xuân năm sau của xứ Lạng có còn con sư tử mèo hay không, một phần trông cậy vào chính đôi tay ấy.