Dao Thanh Phan — The Red of the Northeastern Frontier

BÌNH LIÊU, QUẢNG NINH, VIỆT NAM

“Red crowns above the green hills.”

Trong hành trình ghi lại các ngành Dao trên khắp miền Bắc, có một hình ảnh khiến người ta nhớ mãi ngay từ lần đầu gặp: chiếc khăn xếp cao màu đỏ rực trên đầu người phụ nữ Dao Thanh Phán ở Quảng Ninh. Giữa màu xanh của núi rừng, sắc đỏ ấy nổi bật như một lời khẳng định — đây là chúng tôi, với bản sắc không thể lẫn vào đâu.

Quảng Ninh không chỉ có biển xanh và những hòn đảo. Ở phía Bắc của tỉnh, núi rừng mở ra một không gian khác — nơi những bản làng nép bên sườn núi, những con đường uốn theo triền dốc. Bình Liêu là một trong những địa bàn có đông người Dao Thanh Phán sinh sống, với những cái tên gợi cả một miền núi còn nhiều nét riêng: Sông Moóc A, Sông Moóc B, Phạt Chỉ, Khe Tiền, cùng các xã Đồng Văn, Hoành Mô, Đồng Tâm. Ngoài ra, họ còn sinh sống ở Ba Chẽ, Đầm Hà và một số địa phương khác của tỉnh.

Cùng với Dao Thanh Y và Dao Lô Gang, Dao Thanh Phán là một trong ba nhóm Dao sinh sống lâu đời tại Quảng Ninh. Mỗi nhóm có những đặc điểm riêng về trang phục và phong tục. Với người Dao Thanh Phán, sắc đỏ trên trang phục truyền thống là dấu ấn dễ nhận ra nhất — nổi bật giữa màu xanh cây rừng và những gam màu trầm của núi đá.

Cũng như các ngành Dao khác, trang phục của họ chính là “tác phẩm nghệ thuật” — nơi gửi gắm quan niệm về vũ trụ và nhân sinh qua từng đường thêu, họa tiết. Áo chàm đen làm nền, chỉ thêu đỏ, vàng, xanh nổi lên thành những mảng hoa văn cầu kỳ ở cổ áo, tay áo, gấu quần. Điểm nhấn đặc trưng là mũ đội đầu hình hộp, khăn đỏ, dải thắt lưng trắng và các họa tiết hình học được thêu hoàn toàn bằng tay.

Điều đặc biệt dễ nhận thấy: những người phụ nữ lớn tuổi cạo trọc đầu, để lộ vầng trán cao dưới chiếc khăn đỏ. Đó là một phần nếp sống của họ — giản dị, không phô trương, nhưng ai đã gặp một lần thì khó quên.

Thêu thùa với người Dao không phải nghề phụ mà là một phần đời sống. Những người mẹ, người bà dạy con gái thêu từ khi còn bé; thiếu nữ Dao nào cũng tự tay làm ra bộ trang phục đẹp nhất đời mình. Trong ảnh, cô gái ngồi giữa bụi lau trắng, tay giơ cao sợi chỉ đỏ — khoảnh khắc bình dị mà đẹp như một bức tranh.

Có những hoa văn được ghi nhớ từ khi người con gái còn nhỏ. Qua nhiều lần nhìn người lớn thêu, rồi tự mình cầm kim, những đường nét quen thuộc dần trở thành kỹ năng. Để hoàn thành một bộ trang phục, người phụ nữ phải dành nhiều tháng cặm cụi — thường vào những lúc nông nhàn, ngồi bên hiên nhà vừa làm vừa trò chuyện.

Sắc đỏ trong trang phục Dao Thanh Phán cũng gắn với những quan niệm dân gian. Theo một số ghi chép về người Dao ở Quảng Ninh, màu đỏ được tin là có khả năng xua đuổi điều dữ, đem lại sự bảo vệ cho con người. Mỗi lần khoác lên mình bộ áo của dân tộc trong dịp lễ, Tết, cưới hỏi, người mặc không chỉ thể hiện vẻ đẹp riêng mà còn nhắc nhớ về nguồn cội.

Đời sống của người Dao Thanh Phán gắn liền với nương rẫy. Bà cụ vác cuốc trên vai đi giữa nương xanh, vẫn đội nguyên chiếc khăn đỏ ngay cả lúc lao động. Trang phục với họ không phải thứ chỉ mặc vào dịp lễ — nó là một phần của con người, đi cùng họ từ nhà ra nương, từ ngày thường đến ngày hội.

Và đằng sau mỗi bộ trang phục là bàn tay. Bàn tay vấn sợi chỉ trắng, bàn tay giơ cao chiếc áo vừa thêu xong khoe với khách, bàn tay kéo căng sợi chỉ đỏ giữa nắng chiều. Những bàn tay ấy đã dệt nên cả một nền văn hóa mặc.

Nhưng có lẽ điều đẹp nhất không nằm ở trang phục. Bà cụ bế cháu nhỏ trên tay, cả hai cùng cười — nụ cười răng vàng hiền hậu dưới chiếc khăn hoa đỏ. Cô gái ngồi trên tảng đá, chú chó ngoan ngoãn ngồi bên, tay cô nâng niu một bông hoa nhỏ. Bà cụ ngồi trước cửa nhà đất, mèo lững thững đi qua.

Trong đời sống tinh thần của người Dao Thanh Phán, tín ngưỡng thờ Bàn Vương — còn gọi là Bàn Hồ — giữ vị trí quan trọng, gắn với nguồn gốc các dòng họ Dao. Ở nhiều gia đình, việc thờ cúng không đơn thuần là tập quán mà là cách con cháu thể hiện lòng biết ơn với người đi trước, nhắc nhau về quan hệ dòng họ. Lễ cấp sắc cũng là một nghi lễ quan trọng, đánh dấu bước trưởng thành của người đàn ông, gắn với trách nhiệm đối với gia đình và cộng đồng.

Tết làng lại cho thấy sự gắn bó của cộng đồng qua những công việc chung. Được tổ chức trước Tết Nguyên đán, vào khoảng ngày 10 đến 15 tháng Chạp âm lịch, ngày lễ là dịp các gia đình cùng chuẩn bị, cùng dâng lễ cầu mong một năm mới bình an, rồi quây quần bên nhau. Điều đáng quý là ngày lễ không thuộc về riêng một gia đình nào — mọi người cùng tham gia, cùng chia sẻ trách nhiệm và cùng hưởng niềm vui.

Ảnh: Nguyễn Sơn Tùng

Trang phục có thể phai màu theo năm tháng, nhưng cách người ta sống với nhau — dịu dàng, gắn bó, đầy ắp tiếng cười — mới là thứ ở lại lâu nhất. Bộ ảnh về người Dao Thanh Phán vì thế không chỉ là câu chuyện về một chiếc khăn đỏ. Đó là câu chuyện về những con người đội chiếc khăn ấy lên đầu mỗi ngày, và sống một đời đáng nhớ ở vùng núi biên cương ĐÔNG BẮC tổ quốc.