Bản sắc văn hoá dân tộc Dao ở Mẫu Sơn trường tồn cùng năm tháng

Sapo: Trên độ cao hơn 1.500m của dãy núi Mẫu Sơn, cộng đồng người Dao thuộc bốn ngành Dao Lù Gang, Dao Đỏ, Dao Thanh Y và Dao Lù Đạng vẫn giữ gìn một nền văn hoá thuần tuý, không pha trộn — từ trang phục thêu tay mất hàng tháng trời mới hoàn chỉnh, nếp ăn ở gắn với núi rừng, đến nghi lễ cưới hỏi tổ chức lúc mặt trời chưa mọc. Đó cũng là thế giới mà nhiếp ảnh gia Nguyễn Sơn Tùng — người được bạn bè gọi là Tùng “Dao” — đã dành nhiều năm trời để ghi lại bằng ống kính.

Mẫu Sơn — quê hương của người Dao

Mẫu Sơn là một xã vùng III biên giới của huyện Lộc Bình. Toàn xã có 251 hộ với 1.148 nhân khẩu (số liệu 02/2010), gồm 3 dân tộc cùng sinh sống: Dao, Tày, Nùng, trong đó dân tộc Dao chiếm tỷ lệ 98% dân số. Từ xưa đến nay, người Dao ở xã Mẫu Sơn luôn giữ được bản sắc văn hoá dân tộc riêng rất độc đáo của mình — một nền văn hoá Dao thuần tuý, không pha trộn, từ cách ăn, nếp ở, trang phục, phong tục thờ cúng, lễ hội…

Dãy núi Mẫu Sơn trải dài trên địa bàn xã Công Sơn thuộc huyện Cao Lộc, cùng xã Mẫu Sơn thuộc huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn. Đỉnh Mẫu Sơn cao hơn 1.500m so với mực nước biển, là xứ sở của mây mù, gió lạnh và sương giá quanh năm.

Người Dao ở Mẫu Sơn gồm bốn nhóm là Dao Lù Gang, Dao Đỏ, Dao Thanh Y và Dao Lù Đạng. Trong tiếng Dao, “Lù Đạng” có nghĩa là “trước”, “Lù Gang” có nghĩa là “sau” — chỉ thời gian di cư đến Việt Nam của từng nhóm. Ngành Dao Lù Đạng còn được gọi là “cóoc mần”.

Trang phục — những tác phẩm nghệ thuật rực rỡ

“Trang phục của phụ nữ Dao chính là những tác phẩm nghệ thuật rực rỡ, tinh tế, chuyển tải quan niệm về vũ trụ, về nhân sinh của cộng đồng thông qua các hoa văn, họa tiết thêu, in trên đó.” Mỗi ngành Dao đều có trang phục riêng, được thêu dệt rất cầu kỳ. Những người mẹ, người bà dân tộc Dao thường dạy con gái mình biết thêu thùa từ bé. Những thiếu nữ Dao phải tự mình làm ra bộ trang phục đẹp nhất để mặc trong mùa lễ hội, hay bộ trang phục cô dâu để mặc trong ngày trọng đại nhất của đời mình.

Trang phục phụ nữ Dao Lù Gang ở Mẫu Sơn được dệt bằng sợi gai, sợi bông, thêu chỉ màu với những hoạ tiết như hình con chim, cây thông — thêu cặm cụi nhiều ngày, thậm chí hàng tháng trời tới cả năm mới hoàn chỉnh một bộ. Phụ nữ mặc áo dài bốn thân, bổ túi trước ngực thành hai tà, phía sau một tà. Bên trong áo có yếm thêu hoa văn, gắn các ngôi sao bằng bạc, trang trí hạt cườm, kèm thắt lưng màu trắng thêu hoa văn đen hình cành cây. Bên hông đeo dây xà tích bằng bạc. Đầu đội mũ hình mái nhà, quấn quanh mũ bằng dây hạt cườm đủ màu sắc. Tai đeo khuyên to bằng bạc.

Trang phục nam giới đơn giản hơn nhiều: đầu đội khăn xếp, áo thường màu đen có đính các tua chỉ ngũ sắc, quần ống rộng buộc néo bằng sợi dây gai có đồng xu để giữ.

Vào dịp Tết Nguyên đán hàng năm, các thiếu nữ Dao ngồi vắt vẻo giữa lưng chừng đồi thi đua nhau thêu áo mới — một nét đẹp lao động đã trở thành phong cảnh văn hoá của Mẫu Sơn.

Nếp sống — cách ăn, nếp ở gắn với núi rừng

Người Dao ăn hai bữa chính trong ngày là buổi sáng trước khi đi làm và buổi tối, còn bữa trưa thường ăn ở trên nương. Lương thực chính là gạo tẻ và nếp. Họ dùng cối xay, cối giã đạp chân để chế biến thóc thành gạo; dùng cối đá để xay xát ngô.

Với thịt, người Dao có món thịt treo ướp muối độc đáo, ăn kèm với lá sau sau non — lạ miệng và không ngấy. Sau mùa thu hoạch, ngô được phơi trên gác bếp, giữ khô, tránh mối mọt; ngô ám khói bếp ngả màu và có vị rất đặc trưng.

Thờ tổ tiên là phong tục quan trọng của các gia đình người Dao: thờ cúng tổ tiên ngược lên chín đời, nhưng trực tiếp là ba đời — cha mẹ, ông bà, cụ. Lễ cúng diễn ra quanh năm: cúng ngày tra lúa nương đầu tiên cầu Thần Nông phù hộ, lễ cơm mới sau vụ thu hoạch tạ ơn tổ tiên.

Tiết Thanh minh của dòng họ Dương, người Dao (nhánh Lô Gang – Lù Gang) tại Mẫu Sơn là một trong những nghi lễ quan trọng trong đời sống văn hoá cộng đồng. Đây là dịp con cháu trở về phần mộ tổ tiên để sửa sang, dâng lễ và thực hiện các nghi thức cúng tế — thể hiện rõ nét đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, tinh thần hiếu kính và sự gắn kết giữa các thế hệ trong gia đình, dòng họ.

Dưới tấm khăn tầm phjả — đám cưới đêm của người Dao ở Mẫu Sơn

Theo phong tục, người Dao Lù Gang ở Mẫu Sơn thường tổ chức đám cưới vào ban đêm, bởi quan niệm mọi điều tốt lành nhất đều bắt đầu khi mặt trời còn chưa thức dậy. Nhiều trường hợp, cô dâu phải rời nhà từ lúc 1-2 giờ sáng và vào nhà chú rể lúc trời còn mờ sương.

Trong không gian tĩnh lặng của núi rừng, đám cưới không mang tính trình diễn mà diễn ra như một chuỗi nghi lễ mang đậm yếu tố tâm linh và cộng đồng. Một trong những điểm đặc trưng của nghi lễ là hình ảnh cô dâu đội tấm khăn tầm phjả — loại khăn truyền thống chỉ xuất hiện trong những dấu mốc quan trọng của đời người phụ nữ Dao. Trong suốt quá trình hành lễ, cô dâu gần như không để lộ khuôn mặt. Việc che mặt không nhằm mục đích thẩm mỹ, mà mang ý nghĩa biểu tượng: đánh dấu sự chuyển tiếp từ đời sống cá nhân sang vai trò mới trong gia đình và cộng đồng.

Cô dâu chuẩn bị hai bộ trang phục: một bộ lúc rời nhà bố mẹ đẻ và một bộ thay trước khi bước vào nhà trai. Mỗi bộ trang phục cô dâu người Dao Lù Gang trung bình có từ 3 đến 10 lớp, gồm khăn che mặt, áo dài nhiều lớp, 4 chiếc thắt lưng — tất cả thêu chỉ màu rực rỡ, cầu kỳ. Trước khi vào cổng nhà trai, đoàn nhà gái dừng lại dọc đường, các phù dâu phụ giúp thay đồ mới cho cô dâu, đeo thêm vòng cổ, vòng tay, trang sức bằng bạc. Trước cửa nhà trai lúc này đặt một bát nước và con dao; thầy cúng đọc bài khấn xua đuổi tà khí đã đi theo cô dâu trên đường và xin với tổ tiên cho cô chính thức làm dâu trong gia đình. Sau bài khấn, cô dâu bước qua bát nước đó.

Theo quan niệm của người Dao, hôn nhân không chỉ là sự gắn kết giữa hai cá nhân mà còn là sự kết nối giữa hai gia đình và các thế hệ. Khác với những đám cưới hiện đại, nơi cảm xúc thường được thể hiện trực tiếp và công khai, đám cưới của người Dao diễn ra trong sự tiết chế — không có những lời thề ồn ào hay các hình thức phô diễn. Thay vào đó là sự hiện diện của cộng đồng như những người chứng kiến và gìn giữ ký ức văn hóa.

Qua ống kính của Tùng “Dao”

Nhiếp ảnh gia Nguyễn Sơn Tùng sinh năm 1974, tại thành phố Lạng Sơn. Anh không theo học một trường nghệ thuật nào — công việc của anh là cùng gia đình quản lý công ty kinh doanh dịch vụ xe khách liên tỉnh. Anh đến với nhiếp ảnh từ một sự tình cờ: vào khoảng mùa hè năm 2017, trong một lần lên núi Mẫu Sơn, anh tình cờ gặp một chị người Dao đi xuống chợ. Anh rất thích màu sắc cũng như bộ váy áo của chị. Lúc đó, anh chỉ có máy ảnh du lịch trong tay nhưng đã kịp chụp được bức ảnh chị người Dao đó.

Về nhà, tìm hiểu thêm, anh mới biết ngoài dân tộc Tày, Nùng, ở Lạng Sơn còn có dân tộc Dao rất đặc biệt về trang phục và văn hoá. Sau đó, anh mua máy ảnh chuyên nghiệp, tự mày mò học các kiến thức nhiếp ảnh trên internet, rồi đi tìm hiểu, chụp ảnh về họ. Bởi ghi dấu ấn qua các câu chuyện ảnh về chân dung, trang phục và nếp sống truyền thống của dân tộc Dao, bạn bè thường gọi anh là Tùng “Dao”.

Năm 2020, Nguyễn Sơn Tùng được kết nạp hội viên Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Lạng Sơn — Chi hội Nhiếp ảnh. Một số tác phẩm của anh đã được triển lãm: “Bữa sáng của người Dao”, “Bếp ấm” (Liên hoan ảnh nghệ thuật khu vực miền núi phía Bắc, 2019); “Xôi gạo mới” (Cuộc thi ảnh Việt Nam — 2019, chủ đề du lịch); “Ngày hạnh phúc” (Liên hoan ảnh nghệ thuật khu vực miền núi phía Bắc, 2020). Các bộ ảnh của anh cũng đã được đăng tải trên một số báo, tạp chí điện tử, trong đó có VnExpress (“Nếp sống người Dao ở Mẫu Sơn”, “Sắc màu trang phục các dân tộc Dao”) và Tạp chí Du lịch TP.HCM.

Anh Tùng chia sẻ một trăn trở đáng suy ngẫm: “Việc sử dụng trang phục truyền thống hàng ngày vẫn có tần suất cao nhưng chủ yếu là người cao tuổi. Điều đáng lo ngại là các nghệ nhân biết thêu, dệt và may trang phục truyền thống ít dần, trong khi nguyên liệu để thêu, dệt cũng ngày càng khan hiếm”.

Giữa dòng chảy của giao thoa văn hoá, người Dao ở Mẫu Sơn vẫn giữ được bản sắc thuần tuý, không pha trộn — từ lễ cấp sắc, ma chay, cưới hỏi đều được ông cha truyền lại. Và bằng ống kính của mình, Tùng “Dao” đang ghi lại từng khoảnh khắc của sự trường tồn ấy, để những thế hệ sau còn thấy được vẻ đẹp của người Dao trên đỉnh Mẫu Sơn.

Ảnh: Nhiếp ảnh gia Nguyễn Sơn Tùng.

#TùngAnh #DântộcYaO #NgườiDao #MẫuSơn #VănHoáDao