Tiết Thanh minh của dòng họ Dương, người Dao (nhánh Lô Gang – Lù Gang) tại Mẫu Sơn là một trong những nghi lễ quan trọng trong đời sống văn hoá cộng đồng.

I. Con cháu trở về

The Return

Tháng ba âm lịch, khi sương còn giăng trên những triền núi Mẫu Sơn, con cháu họ Dương từ khắp nơi trở về. Người mang theo bó nhang, người gánh theo mâm lễ, trẻ nhỏ chạy trước với những lá cờ giấy trắng buộc trên đầu cây sậy. Đây là dịp con cháu trở về phần mộ tổ tiên để sửa sang, dâng lễ và thực hiện các nghi thức cúng tế.

---

Đường lên mộ không xa, nhưng mỗi bước chân đều nặng nghĩa tình. Người Dao quan niệm, mộ tổ có yên thì con cháu mới an — nên dù đi đâu, ở đâu, đến tháng ba âm lịch hằng năm, ai cũng gắng về với gia đình, cùng đi tảo mộ.

---

---

---

---

Khu mộ phần của dòng họ nằm giữa không gian tự nhiên của núi rừng — nơi các nghi thức sẽ diễn ra trong sự trang nghiêm của cả cộng đồng.

II. Sửa sang phần mộ

Tending the Graves

Các nghi thức diễn ra trong không gian tự nhiên, gắn liền với khu vực mộ phần của dòng họ. Những hành động như dọn dẹp, tu sửa mộ được tiến hành một cách trang nghiêm. Cỏ dại được phát quang, đất mới được đắp thêm lên nấm mộ — người Dao gọi đó là sửa sang “nhà mới” cho các cụ.

---

Một bó nhang được đốt lên, cắm quanh phần mộ cho ấm — như cách con cháu sưởi ấm cho ông bà trong những ngày còn se lạnh của núi rừng. Khói nhang quyện với sương sớm, cả khu mộ phần chìm trong một không khí vừa linh thiêng vừa gần gũi.

---

---

---

---

Người Dao đỏ ở Yên Bái cũng vậy — họ tảo mộ ba năm một lần hoặc liên tục trong ba năm, tùy điều kiện từng gia đình, và luôn coi đây là dịp để con cháu sửa sang lại “nhà mới” cho các cụ, đồng thời cầu mong các cụ phù hộ cho con cháu làm ăn phát đạt, gia đình hòa thuận (VOV4).

III. Lễ vật dâng tổ tiên

Offerings for the Ancestors

Chuẩn bị lễ vật và thực hiện nghi lễ cúng được tiến hành một cách trang nghiêm. Giấy cúng được cắt tỉa cẩn thận, từng tờ sớ ghi tên các cụ được viết nắn nót. Mâm lễ bày ra: xôi, thịt, rượu — những thứ ngon nhất của nhà, đều do gia chủ tự tay làm, bởi người Dao cho rằng có như vậy mới thể hiện được tấm lòng của con cháu đối với người đã khuất.

---

---

---

---

---

---

Người đàn ông lớn tuổi trong họ cầm tờ sớ cũ đã ngả màu thời gian, đọc lại tên những người đã khuất như gọi họ trở về. Chén rượu đầu tiên được rót xuống đất, mời tổ tiên về nhận lễ vật của con cháu.

---

---

---

---

---

---

Ở một số nhánh Dao khác, mâm lễ Thanh minh còn có những nét riêng: người Dao Ô Gang dâng 12 chiếc bánh dày cùng gà, cá và rượu; người Dao Quần Chẹt không thể thiếu hai loại tiền giấy — bản giấy trắng tượng trưng cho tiền bạc chi tiêu, giấy vàng tượng trưng cho vàng. Mỗi nhánh một cách, nhưng đều chung một tấm lòng.

IV. Uống nước nhớ nguồn

Remembering the Source

Không chỉ mang ý nghĩa tưởng nhớ người đã khuất, Thanh minh còn thể hiện rõ nét đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, tinh thần hiếu kính và sự gắn kết giữa các thế hệ trong gia đình, dòng họ.

---

Trong ngày Thanh minh, già trẻ trong họ quây quần bên nhau. Những cụ bà tóc đã bạc trắng ngồi kể cho con cháu nghe chuyện của các cụ ngày xưa — chuyện khai hoang lập bản, chuyện những mùa giáp hạt, chuyện tổ tiên đã giữ nếp nhà ra sao. Trẻ con ngồi nghe, mắt tròn xoe, và thế là đạo lý được truyền từ đời này sang đời khác, không cần sách vở.

---

---

---

---

---

---

---

Ở mỗi nhóm người Dao, nghi lễ Thanh minh có thể khác nhau về hình thức, song đều thống nhất ở giá trị cốt lõi: tạ ơn tổ tiên, cầu mong sự bình an và duy trì sự tiếp nối của đời sống cộng đồng. Người Dao đỏ tảo mộ ba năm một lần; người Dao Tiền không ra mộ mà chỉ cúng Thanh minh tại nhà; người Dao Khâu cắt giấy ngũ sắc thành cờ cắm trên mộ. Hình thức có khác, nhưng giá trị cốt lõi thì một — đó là đạo lý “uống nước nhớ nguồn” bao đời nay của người Dao.

---

---

---

---

---

---

---

---

“Không chỉ mang ý nghĩa tưởng nhớ người đã khuất, Thanh minh còn thể hiện rõ nét đạo lý ‘uống nước nhớ nguồn’, tinh thần hiếu kính và sự gắn kết giữa các thế hệ trong gia đình, dòng họ.”
— Nguyễn Sơn Tùng

V. Sắc màu còn lại

Colors That Remain

Trên nền chàm đen của áo Dao, những đường thêu đỏ, vàng, xanh vẫn rực rỡ như ngày nào. Từng đồng xu, từng hạt cườm trên chiếc tạp dề là công sức của bao thế hệ người phụ nữ Dao — họ thêu không chỉ để đẹp, mà để ghi lại cả một đời người lên vải.

---

---

---

---

---

---

---

Bộ ảnh được thực hiện tại Mẫu Sơn (Lạng Sơn), ghi lại những khoảnh khắc đời sống chân thực trong dịp Thanh minh, như một hình thức lưu giữ tư liệu về một thực hành văn hoá vẫn đang được duy trì trong cộng đồng.