Ho Thau — The Hat That Names a People
HỒ THẦU · TAM ĐƯỜNG · LAI CHÂU · VIỆT NAM
“A hat is not worn. It is inherited.”
Chiếc mũ không phải để đội — mà để kế thừa.
Ở độ cao gần 1.500 mét so với mặt biển, bản Sì Thâu Chải thuộc xã Hồ Thầu, huyện Tam Đường, tỉnh Lai Châu là nơi sinh sống của 62 hộ gia đình với 303 nhân khẩu người Dao Đầu Bằng. Cái tên của tộc người — “Đầu Bằng” — bắt nguồn từ chính chiếc mũ đội đầu của người con gái: phẳng phiu, vuông vức như một lời khẳng định.
Trang phục của người Dao Đầu Bằng cũng được dệt từ sợi bông, lấy màu chàm làm chủ đạo như các nhóm Dao khác. Nhưng chỉ cần nhìn vào chiếc mũ và vạt áo trước ngực, người ta nhận ra ngay họ là ai — không lẫn vào đâu được.

I. Chiếc mũ làm nên tên người
The Hat That Names a People
Chiếc mũ được tết bằng tóc thật. Trên đỉnh mũ, người ta gắn một khối hình chữ nhật được sắp gối từ nhiều thanh bạc — nay hiếm bạc thì thay bằng nhôm — dài khoảng 15 phân, ngang khoảng 7 phân. Trên nền những tấm bạc tròn, người thợ dùng kéo, búa, đục nhỏ chạm ra hình con nhện, hình bông hoa ba cánh — người Dao Đầu Bằng gọi đó là các ngôi sao.

Nguyên liệu làm mũ là tóc rối, lông đuôi ngựa, bạc và cây giang. Ngày nay, người ta dùng cước nhuộm đen hoặc lông đuôi ngựa thay cho tóc rối. Nhưng dù vật liệu có thay đổi, hình dáng chiếc mũ vẫn giữ nguyên như trăm năm trước — bởi chiếc mũ không chỉ là vật đội đầu, nó chính là tên gọi của cả một tộc người.
Theo phong tục, con gái Dao Đầu Bằng từ 14 đến 16 tuổi phải đội mũ truyền thống. Được đội mũ nghĩa là đã trưởng thành — và có thể gả chồng.

II. Sợi chàm, chỉ màu
Indigo Thread, Colored Wool
Điểm khác biệt thứ hai nằm ở vạt áo trước ngực. Người phụ nữ trang trí nơi đây bằng nhiều sợi len màu đỏ, màu xanh dài khoảng 60 phân, gấp đôi các sợi len lại rồi dùng một mảnh nhôm kẹp chặt, gắn vào phía trước ngực áo. Mỗi bước đi, những chùm len đung đưa như đang múa.
Để có một bộ trang phục hoàn chỉnh, người phụ nữ Dao phải biết trồng bông, kéo sợi, dệt vải, nhuộm chàm rồi thêu thùa. Mọi công đoạn đều làm bằng tay, tỉ mỉ đến từng đường kim mũi chỉ.

Áo của người Dao Đầu Bằng không sặc sỡ một cách ồn ào. Cái đẹp của nó nằm ở sự cân đối: nền chàm trầm mặc làm bệ đỡ cho những mảng thêu đỏ, hồng, trắng bung nở như hoa.


III. Mẹ dạy con thêu
What Mothers Teach
Ngay từ khi còn bé, cô gái Dao đã được mẹ dạy cho những đường tơ sợi chỉ. Bên bếp lửa hồng mỗi tối, bà dạy mẹ, mẹ dạy con — cứ thế, hoa văn của dân tộc được truyền từ tay này sang tay khác, không cần một cuốn sách nào.

Người ta bảo, nhìn vào bộ áo của người phụ nữ là biết được sự khéo léo và tính nết của nàng. Bởi thế, các bà mẹ chẳng bao giờ ngơi tay chỉ dạy con gái — mỗi mũi thêu là một bài học làm người.
IV. Mười bốn tuổi đội mũ
Fourteen and Crowned
Ngày hội, cả bản Sì Thâu Chải bừng sáng. Những bộ trang phục đẹp nhất, mới nhất được mang ra mặc. Người già, người trẻ quây quần bên nhau — tiếng cười nói vang khắp bản.
Người Dao Đầu Bằng còn nổi tiếng với lễ cấp sắc gọi là “Tủ cải” và tục nhảy lửa — những nghi lễ mà bộ trang phục truyền thống là thứ không thể thiếu. Trong những ngày ấy, chiếc mũ bạc và vạt áo len lại có dịp khoe hết vẻ đẹp của mình.
V. Giữa mùa hoa cải
Among the Mustard Flowers
Mùa hoa cải về, triền núi quanh bản vàng rực. Các cô gái Dao Đầu Bằng ra đồng trong những bộ áo thêu sặc sỡ nhất — và bỗng nhiên, cả thung lũng như một bức tranh thổ cẩm khổng lồ đang cựa mình.
Giữa thời hiện đại, vẫn còn những bàn tay miệt mài thêu từng đường kim, vẫn còn những chiếc mũ bạc được gìn giữ như báu vật. Ở Sì Thâu Chải, bản sắc không nằm trong viện bảo tàng — nó đang sống, đang thở, trên vai những người phụ nữ Dao Đầu Bằng.


“Chiếc mũ không chỉ để đội. Nó là lời nhắc rằng mình là ai, đến từ đâu — và sẽ trao lại cho ai.”
— Ghi chép ở Sì Thâu Chải, Hồ Thầu
Tư liệu tham khảo
- Hồng Phúc, “Độc đáo trang phục của người Dao đầu bằng” — TH389. th389.vn
- “Độc đáo nghi lễ Cấp Sắc của người Dao Đầu Bằng” — Văn học nghệ thuật Lai Châu. vanhocnghethuatlaichau.vn
- “Độc đáo tục nhảy lửa của người Dao đầu bằng Lai Châu” — VOV4. vov4.vn
Nguyễn Sơn Tùng
Photographer | Art Photography
Culture • People • Mountain Life
(Photographs © 2017-2026 Nguyễn Sơn Tùng. All Rights Reserved Ⓡ)










