TỤC SƠN ĐẦU CỦA NGƯỜI DAO LÙ GANG The Beeswax-Lacquered […]

Published On: Tháng 11 2, 2026Categories: ,

TỤC SƠN ĐẦU CỦA NGƯỜI DAO LÙ GANG

The Beeswax-Lacquered Hair of the Lu Gang Dao Women

Mẫu Sơn · Lộc Bình · Lạng Sơn

“Of ten parts beauty, nine are made by care.”
Chập puân miền, đùa puân choong — mười phần đẹp, chín phần do trang điểm.
Poster Người Dao Lô Gang — Mẫu Sơn, Lạng Sơn: sắc phục rực rỡ, hoa văn tinh xảo
Chân dung bà cụ người Dao Lù Gang với mái đầu sơn bóng và khăn thêu đỏ
Nụ cười của người phụ nữ Dao Lù Gang trong trang phục thêu truyền thống

Người Dao ở xã Mẫu Sơn (Lộc Bình – Lạng Sơn) bao đời nay sống trong những căn nhà trình tường, với mái ngói âm dương cổ kính, rêu phong quanh năm mây phủ, nhưng họ vẫn lưu giữ được những phong tục và bản sắc văn hóa riêng của dân tộc mình. Trong đó, tục sơn đầu của người phụ nữ vẫn được duy trì đến ngày nay.

Không ai biết tục sơn đầu có từ khi nào, người dân nơi đây chỉ biết rằng có từ thời tổ tiên và đến nay các bà, các mẹ, các cô và thiếu nữ người Dao nơi đây vẫn sơn đầu vài ba lần trong năm.

I. Mười phần đẹp, chín phần do trang điểm

The saying of the Dao women of Mau Son

Người phụ nữ Dao Lù Gang trong bộ trang phục thêu rực rỡ, đầu sơn bóng

“Người Dao mình quan niệm rằng Chập puân miền, đùa puân choong (mười phần đẹp, chín phần do trang điểm). Thi thoảng mình vẫn hướng dẫn cách sơn đầu cho con cháu vào những dịp lễ, tết. Ngày xưa mình đi lấy chồng mà không biết sơn đầu thì người già không thích đâu. Bây giờ cũng vậy, con gái phải biết làm cái đầu mình óng, mới duyên, con trai nó mới thích, cha mẹ thằng người yêu mới ưng cái bụng!”
— Bà Dương Múi Phan, 60 tuổi, thôn Khuổi Lầy, xã Mẫu Sơn

II. Bộ đồ nghề bên bếp lửa

Beeswax, a porcupine quill, and hours by the fire

Người phụ nữ Dao cười, tay che miệng, khăn thêu đỏ rực

Để tiến hành sơn đầu, theo bà Phan phải chuẩn bị bộ đồ nghề, bao gồm một bộ xà kích, trong đó có chiếc mù chẳn, đầu dẹt, chuyên dùng để nhổ tóc, cục sáp ong vàng óng, chiếc lông nhím khô cứng. Khi đã chuẩn bị xong bộ đồ nghề, thoạt tiên sơn nữ người Dao thường tụ nhau lại, chải tóc mượt mà, gội bằng lá thơm cho mềm tóc, rồi hong tóc ở bếp cho thật khô, búi gọn lên đỉnh đầu.

Chân dung người phụ nữ Dao Lù Gang cười tươi, hàm răng bọc vàng

Tiếp theo là dùng mù chẳn nhổ sạch những lông tơ mọc trên tai, trên trán người được sơn đầu. Lấy cục sáp ong cho vào bát mang nướng trên ngọn lửa để sáp nóng chảy, rồi dùng lược nhúng vào bát sáp mật ong nóng chảy, vừa chải vừa phết vào tóc thành từng lọn nhỏ từ đỉnh đầu trở xuống. Các lọn tóc dính sáp bết vào nhau và cứng lại, rồi được vấn tròn vào đầu cũng từ trên xuống dưới, đều đặn, ngay ngắn. Để hoàn thành công việc sơn đầu, phải mất vài tiếng, càng sơn lâu, càng óng đẹp.

III. Trong mắt người đàn ông Dao

A standard for choosing a wife

Người phụ nữ Dao Lù Gang cười rạng rỡ trong ánh sáng bên hiên nhà

“Các cô sơn nữ ở đây khi đến tuổi cập kê đều cạo đầu, nhổ tóc, sơn bóng. Đây là một biểu hiện của người con gái Dao đã đến tuổi trưởng thành. Ngày xưa mẹ tôi cũng ngồi bên bếp lửa sơn đầu, tóc mẹ bóng, đẹp lắm. Vợ của mình thỉnh thoảng đi chơi hội, vẫn sơn đầu đấy, mình không ghen đâu. Ngược lại, mình thấy thích ngắm vợ, như thế mới thấy giống mẹ của mình khi xưa.”
— Anh Triệu Chằn Phúc, 40 tuổi, thôn Khuổi Tẳng, xã Mẫu Sơn

Theo anh Phúc, đối với người đàn ông Dao thì việc sơn đầu là một trong những tiêu chuẩn để kén vợ.

Chân dung cận mặt người phụ nữ Dao Lù Gang với hàm răng bọc vàng
Người phụ nữ Dao dưới chiếc ô đỏ, khăn thêu rực rỡ

Sau gần hai ngày, khi mật ong đã khô, tóc đã bết, công việc sơn đầu coi như hoàn thành. Từ đó trở đi họ hạn chế gội đầu, nếu đi làm bẩn tóc, họ lấy quả chanh, quả bưởi mọng nước chà lên tóc là sạch ngay. Nếu thấy ngứa họ dùng lông nhím để gãi. Mỗi lần sơn để lâu 3-4 tháng, sau đó lại giở tóc ra dùng nước lá thơm đặc biệt chải vuốt hết sáp cũ, làm lại từ đầu.

Hai người phụ nữ Dao Lù Gang trong trang phục ngày hội
Chân dung thẳng mặt người phụ nữ Dao, khăn thêu cam vàng rực rỡ

Qua tục sơn đầu của người phụ nữ dao ở xã Mẫu Sơn (Lộc Bình – Lạng Sơn) cho chúng ta thấy vẻ đẹp của phụ nữ mỗi nơi, mỗi tộc người được trang điểm theo truyền thống, tập tục khác nhau. Tuy nhiên đều có một điểm chung là làm đẹp cho hình ảnh người phụ nữ Việt Nam.

Hai người phụ nữ Dao trong ngày hội, một người đang chỉnh lại khăn cho bạn
Nụ cười nhìn nghiêng của người phụ nữ Dao Lù Gang

Bối cảnh thêm (tư liệu bổ sung — anh duyệt mới giữ lại)

Nhóm người Dao giữ tục sơn đầu xưa còn được gọi là “Mán sơn đầu”. Ngoài Mẫu Sơn (Lạng Sơn), tục này còn thấy ở vùng Đà Bắc (Hòa Bình) — theo nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng, hai nhóm vốn cùng một gốc. Thời trước, riêng vùng Mẫu Sơn có ba xã người Dao sơn đầu với khoảng 670 hộ gia đình.

Ngày nay tục sơn đầu không còn là nếp thường ngày như xưa; theo Báo Nhân Dân, phụ nữ Dao Lù Gang trên đỉnh Mẫu Sơn nay chủ yếu sơn đầu vào những dịp đặc biệt như lễ hội, Tết bản — và chính trong những dịp ấy, các bà, các mẹ lại truyền tay nhau bộ đồ nghề cũ: chiếc mù chẳn, cục sáp ong và chiếc lông nhím.

Nguồn tư liệu: Phan Cẩm Thượng, “Tập tục sơn đầu”, Thể thao & Văn hóa; “Nét đẹp truyền thống: Sơn đầu bằng sáp ong của người Dao”, Báo Nhân Dân.

Poster Người Dao Lô Gang — Mẫu Sơn, Lạng Sơn: giữ gìn nét đẹp trang phục truyền thống
Nguyễn Sơn Tùng
Photographer | Art Photography
Culture • People • Mountain Life
(Photographs © 2017-2026 Nguyễn Sơn Tùng. All Rights Reserved Ⓡ)