Có những âm thanh chỉ cần cất lên một nốt, cả bản đã biết hôm nay là ngày vui hay ngày buồn. Với người Dao ở vùng núi Lạng Sơn, đó là tiếng kèn pí lè — thứ nhạc cụ hơi mộc mạc bằng gỗ và lá đồng, theo chân người Dao qua lễ hội, đám cưới, lễ cúng và cả những ngày tiễn biệt, từ bao đời nay.

Tiếng Tày, Nùng gọi nó là pí lè; tiếng Dao gọi là nom dặt. Trong các dân tộc vùng núi phía Bắc, những nhạc cụ thuộc bộ hơi thường mang tên chung là “pí” — và pí lè là một trong những giọng nói lâu đời nhất của bộ hơi ấy. Âm thanh trầm bổng của nó, như chính lời người Dao vẫn nói, bắt nguồn từ cuộc sống dân dã gắn liền với thiên nhiên, núi rừng.

Ở các bản Dao Lù Gang quanh Bắc Sơn, cây kèn không phải vật trưng bày. Nó sống trong tay những người đàn ông của bản — những người thổi kèn trong lễ cưới, trong hội làng, trong lễ cúng thần lúa, thần rừng. Gặp họ ngoài nương, ít ai nghĩ đôi bàn tay chai sạn ấy có thể làm nên bảy mươi hai giai điệu.

Kèn pí lè gồm ba phần. Đầu thổi là một ống đồng nhỏ nối liền với thân kèn, nơi hơi thở của người thổi bắt đầu hành trình. Thân kèn là ống gỗ tròn hình trụ đục rỗng, dài từ 30 đến 40 cm, chia làm 10 đốt, mỗi đốt được dùi một lỗ nhỏ hình tròn, tạo thành sự phân chia giữa các gờ; trong đó 7 đốt ở giữa được dùi lỗ phía trước, bố trí khoảng cách đều nhau thành một hàng dọc — đó là nơi những ngón tay nhảy múa. Loa kèn là phần cuối, làm bằng lá đồng mỏng uốn hình chóp cụt, dài khoảng 10 cm, đường kính miệng loa 12 cm, đầu nhỏ nối liền với thân kèn.

Gỗ, đồng và hơi người — chỉ có vậy. Nhưng từ ba phần mộc mạc ấy, người thổi có thể dệt nên 72 giai điệu khác nhau. Trong lễ cưới, giai điệu vui tươi, rộn rã; trong đám tang, tiếng kèn nỉ non, buồn tẻ. Cùng một cây kèn, hai đầu của kiếp người.

Kèn pí lè thường được người Dao sử dụng trong những dịp trọng đại và thân thuộc nhất: lễ hội truyền thống, lễ cúng thần lúa, thần rừng, cưới hỏi, lễ Tết. Trong ngày cưới vùng cao, hai người thổi kèn đứng hai bên đón đoàn nhà gái, thổi giai điệu vui tươi, rộn rã cho đến khi mọi người vào hết trong nhà. Tiếng kèn đi trước lời chúc — khách quý đến, cứ từ từ ăn, từ từ uống. Và khi nhà có tang, cũng chính tiếng kèn ấy tiễn người đi, chậm và buồn như bước chân lên núi.

Không chỉ ở lễ nghi, tiếng kèn còn vang lên trong những phút nông nhàn hiếm hoi. Tôi từng nghe pí lè trong một gian nhà ở Trấn Yên, nơi anh em trong bản trình diễn lại cho nhau nghe tại nhà trưởng thôn; từng thấy cả hội trường lặng đi trước phần biểu diễn pí lè của đoàn Dao Lô Gang. Âm thanh ấy không cần sân khấu lớn — nó thuộc về gian bếp, về chiếu rượu, về những buổi chiều sau mùa gặt.

Trong những lần theo tiếng kèn lên núi, có một khoảnh khắc tôi không quên được: đỉnh Mẫu Sơn những ngày sương băng phủ trắng cành cây, ba con người nhỏ bé giữa biển mây, và một người đứng thẳng, đưa cây kèn lên môi. Tiếng pí lè giữa trời băng giá nghe trong và xa lạ thường — như thể núi cũng đang nghe. Bức ảnh ấy sau này được chọn treo tại Liên hoan Ảnh nghệ thuật khu vực miền núi phía Bắc lần thứ 23 ở Điện Biên, với cái tên giản dị: “Tiếng kèn Pí Lè trên đỉnh núi Mẫu Sơn”.

Tôi chụp pí lè nhiều năm, ở Bắc Sơn, Trấn Yên, Công Sơn, trên đỉnh Mẫu Sơn. Mỗi lần bấm máy, điều ở lại không chỉ là hình cây kèn — mà là cảm giác về một dân tộc biết nói những điều khó nói nhất bằng âm thanh: niềm vui không cần lời, nỗi buồn không cần tiếng khóc. Nom dặt vẫn còn vang, chừng nào những đôi tay ấy còn truyền lại cho nhau cách giữ hơi, bấm lỗ.

Tác phẩm “Tiếng kèn Pí Lè trên đỉnh núi Mẫu Sơn” của tác giả Nguyễn Sơn Tùng được chọn treo tại Liên hoan Ảnh nghệ thuật khu vực miền núi phía Bắc lần thứ 23, tổ chức tại Điện Biên Phủ năm 2024 — giữa không gian trưng bày của những tác giả miền núi phía Bắc.