Giữa không gian núi rừng Bắc Sơn, lễ hội Ná Nhèm đưa người xem trở về với những lớp ký ức dân gian của người Tày, nơi câu chuyện giữ làng, tín ngưỡng phồn thực và khát vọng về một cuộc sống bình yên được tiếp nối qua nhiều thế hệ.

Mỗi độ xuân về, làng Mỏ, vùng đất thuộc Bắc Sơn, Lạng Sơn, lại bước vào một ngày hội đặc biệt. Tiếng trống, sắc cờ, những gương mặt bôi nhọ và đoàn rước đông người tạo nên khung cảnh vừa náo nhiệt, vừa mang màu sắc huyền tích. Đó là Ná Nhèm — lễ hội truyền thống của người Tày ở Trấn Yên, một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia mang trong mình những lớp trầm tích lịch sử và tín ngưỡng dân gian.

Ná Nhèm trong tiếng Tày có nghĩa là mặt nhọ, gắn với tục hóa trang, bôi đen khuôn mặt của những người tham gia lễ hội. Nhưng phía sau vẻ ngoài khác lạ ấy không đơn thuần là một trò diễn dân gian. Đó là cách cộng đồng tái hiện câu chuyện xưa, gửi gắm những quan niệm về sự sống, sự bảo vệ làng bản và mối liên hệ giữa con người với thế giới tâm linh.

Theo truyền thuyết được lưu truyền trong cộng đồng, lễ hội gắn với câu chuyện chống giặc bảo vệ quê hương. Những nghi thức hóa trang, rước lễ và diễn xướng dân gian trở thành phương thức để ký ức lịch sử được kể lại bằng hình thể, âm thanh và hành động, thay vì chỉ tồn tại trong lời kể của các thế hệ đi trước.

Những gương mặt sau lớp nhọ

Trong đoàn người dự hội, những khuôn mặt được bôi nhọ tạo nên một dấu ấn thị giác khó quên. Sắc đen phủ lên gương mặt, những bộ trang phục truyền thống, ánh mắt tập trung và cử chỉ trong các nghi thức khiến không gian lễ hội mang vẻ cổ xưa, đôi khi có phần bí ẩn.

Tên gọi Ná Nhèm cũng từ đó trở thành chìa khóa để hiểu một phần tinh thần của lễ hội. Việc hóa trang không chỉ tạo nên diện mạo riêng cho ngày hội mà còn gắn với quan niệm dân gian về việc che giấu thân phận, tránh sự nhận diện của thế lực gây hại trong câu chuyện truyền đời.

Qua thời gian, những nghi thức ấy được cộng đồng gìn giữ như một phần ký ức chung. Người tham gia không chỉ thực hiện một vai diễn mà còn tiếp nối cách tổ tiên lý giải thế giới, bảo vệ cộng đồng và gửi gắm mong ước về cuộc sống yên lành.

Tín ngưỡng phồn thực và khát vọng sinh sôi

Một trong những nghi thức gây chú ý nhất của Ná Nhèm là rước các biểu tượng sinh thực khí, thường được gọi là tàng thinh và mặt nguyệt. Trong quan niệm nông nghiệp cổ truyền, những biểu tượng này gắn với tín ngưỡng phồn thực — niềm tin vào sức sống, khả năng sinh thành của con người và vạn vật.

Khi các biểu tượng được đưa vào nghi thức rước, lễ hội không chỉ tái hiện những quan niệm xa xưa mà còn thể hiện ước vọng về mùa màng thuận lợi, con cháu đông vui, cuộc sống đủ đầy và sự tiếp nối của cộng đồng.

Nhìn từ hiện tại, những hình tượng ấy có thể khiến người ngoài cộng đồng ngạc nhiên. Nhưng đặt trong bối cảnh văn hóa truyền thống, chúng mang ý nghĩa biểu tượng rõ rệt, phản ánh cách cư dân nông nghiệp xưa gửi gắm mong cầu về sự sinh sôi và thịnh vượng. Đây cũng là một phương diện quan trọng của di sản dân gian: những quan niệm về sự sống được lưu truyền qua nghi lễ, không gian diễn xướng và sự tham gia trực tiếp của cộng đồng.

Khi cả làng cùng kể chuyện xưa

Ná Nhèm không chỉ có những nghi thức trang trọng. Trong ngày hội, các trò diễn dân gian, những màn tái hiện đời sống và hoạt động vui chơi tạo nên một không gian văn hóa sống động. Từ các vai diễn gắn với câu chuyện truyền thống đến những trò chơi cộng đồng, mỗi hoạt động đều góp phần làm nên diện mạo riêng của lễ hội.

Điều đáng chú ý là di sản không chỉ hiện diện trong những vật phẩm được rước hay nghi thức được thực hành. Di sản còn nằm trong cách người dân chuẩn bị cho ngày hội, trong sự phân công vai trò, trong những câu chuyện được truyền lại và trong sự tham gia của nhiều thế hệ.

Một lễ hội chỉ thực sự tiếp tục sống khi cộng đồng vẫn còn thực hành, hiểu và trao truyền những giá trị của nó. Ở Ná Nhèm, ký ức không nằm yên trong quá khứ. Ký ức được gọi dậy qua mỗi mùa xuân, bằng những bước chân trong đoàn rước, tiếng trống hội và sự hiện diện của những người đang gìn giữ phong tục của quê hương.

Giữ lại những gì không dễ nhìn thấy

Với nhiếp ảnh, Ná Nhèm mở ra nhiều lớp hình ảnh: những gương mặt bôi nhọ, sắc màu trang phục, chuyển động của đoàn rước, khoảnh khắc hành lễ và những biểu cảm chỉ xuất hiện trong một thoáng. Nhưng giá trị của việc ghi chép không dừng ở những khuôn hình khác lạ hay sức hấp dẫn thị giác.

Đằng sau mỗi nghi thức là một câu chuyện. Đằng sau mỗi nhân vật là vai trò trong cộng đồng. Và đằng sau một ngày hội là cả quá trình gìn giữ những tập quán đã gắn bó với làng Mỏ qua nhiều thế hệ.

Ghi lại Ná Nhèm vì thế cũng là ghi lại mối quan hệ giữa con người với ký ức văn hóa của chính mình. Những bức ảnh có thể lưu giữ một gương mặt, một cử chỉ hay một khoảnh khắc đoàn rước đi qua; nhưng điều quan trọng hơn là giúp người xem nhận ra rằng mỗi phong tục đều có nguồn gốc, ngữ cảnh và ý nghĩa cần được tôn trọng.

Giữa nhịp sống đang đổi thay, Ná Nhèm vẫn trở về cùng mùa xuân Bắc Sơn. Những nghi thức xưa tiếp tục được thực hành, không chỉ để nhắc nhớ câu chuyện của cha ông mà còn để khẳng định sức sống của một di sản trong đời sống hôm nay.

Bởi đôi khi, để hiểu một vùng đất, cần nhìn xa hơn cảnh sắc núi non. Cần nhìn vào những con người đang sống, những phong tục họ gìn giữ và những ký ức vẫn được trao truyền qua năm tháng.

Ná Nhèm — một ngày hội của làng Mỏ, nhưng cũng là nơi những lớp ký ức văn hóa của người Tày tiếp tục được kể lại bằng chính đời sống của cộng đồng.

Xem thêm: Độc đáo lễ rước sinh thực khí ở Lạng Sơn, du khách ngượng đỏ mặt (Dân Trí)

Ảnh: Nguyễn Sơn Tùng