Tôi nhớ Lao Xa không chỉ bởi những ngôi nhà cổ của người H’Mông, mà còn bởi màu khói bám trên những thanh gỗ dưới mái bếp, bởi cánh cửa gỗ nặng nề và khoảng sân đất nơi một ngày lao động bắt đầu từ rất sớm.

Mùa xuân, hoa đào nở bên tường trình đất. Hoa mận trắng trên những cành khẳng khiu, hoa cải vàng nép dưới hàng rào đá. Những sắc hoa tươi mới đặt cạnh màu tường cũ tạo nên một vẻ đẹp rất riêng. Không có gì được sắp đặt. Hoa cứ nở, tường cứ cũ đi, còn người trong nhà vẫn bận rộn với công việc của mình.

Tôi đứng trước một ngôi nhà ở Lao Xa, nhìn người phụ nữ ngồi bên hiên. Đôi tay chị làm việc liên tục, thỉnh thoảng mới dừng lại để sửa một nếp vải. Khi nhận ra có người chụp ảnh, chị ngước lên nhìn tôi một thoáng rồi lại cúi xuống. Tôi không bấm máy ngay. Khoảnh khắc ấy, điều khiến tôi chú ý không phải gương mặt hay bộ trang phục, mà là sự tự nhiên của một người đang sống trong công việc thường ngày của mình.

Ở đây, những điều thuộc về bản sắc không nằm riêng trong bộ váy áo truyền thống. Chúng hiện diện trong cách người ta giữ gìn ngôi nhà, trong đôi tay làm việc, trong những vật dụng đã dùng qua nhiều năm và trong nhịp sống vẫn tiếp diễn giữa vùng núi đá khắc nghiệt.

Chiều xuống, sương tràn qua những mái nhà. Khói bếp bay lên, mắc lại dưới những tầng ngói thấp rồi tan dần. Tôi đi qua một con ngõ hẹp, nghe tiếng củi khô nổ trong nhà và tiếng người gọi nhau từ phía sân bên kia. Từ đâu đó, tiếng khèn H’Mông cất lên. Tôi không nhìn thấy người thổi, chỉ nghe âm thanh đi qua những bức tường đất, lúc rõ, lúc chìm trong gió.

Tôi muốn biết phía sau âm thanh kia là câu chuyện gì, người đang thổi khèn nghĩ đến ai, và tiếng khèn ấy có còn được cất lên trong những buổi chiều nhiều năm sau nữa không.

Bữa cơm tối diễn ra bên bếp lửa. Trên gác, những miếng thịt treo lâu ngày đã sẫm màu vì khói. Mùi củi cháy quyện với mùi thức ăn, bám vào áo quần. Chén rượu ngô được rót ra, câu chuyện nối tiếp nhau bằng thứ tiếng tôi không phải lúc nào cũng hiểu. Có lúc mọi người cùng cười, dù tôi chưa kịp hiểu câu chuyện bắt đầu từ đâu.

Tôi nhận ra mình là người ngoài trong căn nhà ấy. Sự thân tình không có nghĩa là mọi khoảng cách lập tức biến mất. Tôi đến, được mời ngồi, được chia sẻ bữa cơm; còn cuộc sống của gia đình vẫn có những điều chỉ người trong nhà mới hiểu hết. Nghĩ vậy, tôi càng muốn quan sát kỹ hơn, nhưng cũng thận trọng hơn khi đưa máy ảnh lên.

Sáng hôm sau, lũ trẻ đi qua con đường đá đến trường. Một đứa vừa đi vừa kéo lại chiếc cặp trên vai; đứa khác ngoái nhìn mấy bông hoa đào rụng bên vệ đường. Chúng đi qua những ngôi nhà cổ với vẻ tự nhiên của những người đã quá quen thuộc với cảnh vật quanh mình.

Tôi tự hỏi, trong mắt những đứa trẻ ấy, bức tường đất cũ có gì đáng để nhớ? Tiếng khèn chiều qua có phải điều đặc biệt? Hay đó chỉ là một phần của cuộc sống, như bữa cơm bên bếp lửa và con đường đến trường mỗi sáng?

Có lẽ phải đến khi đi xa, chúng mới nhận ra những điều từng ở ngay trước mắt mình.

Tôi rời Lao Xa khi nắng đã chạm lên những mái ngói. Hoa đào vẫn nở bên tường đất, một người đàn ông đang sửa lại hàng rào đá, phía trong sân có tiếng trẻ gọi nhau. Tôi chụp thêm vài khuôn hình, nhưng không cố tìm một bức ảnh có thể gom hết vẻ đẹp của bản làng vào trong đó.

Bởi điều tôi muốn giữ lại không chỉ là một mái nhà cổ giữa mùa hoa. Đó còn là bàn tay đang làm việc bên hiên, màu khói đã ngấm vào gỗ, tiếng khèn vang lên khi sương xuống và những con người vẫn cần mẫn với cuộc sống của mình.

Rời Lao Xa, tôi mang theo một câu hỏi chưa có lời đáp: trong những điều hôm nay mình nhìn thấy, điều gì sẽ còn nguyên vẹn khi một mùa xuân khác trở về?

Tôi không biết. Chỉ mong rằng, khi có dịp quay lại, vẫn còn những cánh cửa gỗ ấy, vẫn có người ngồi bên hiên làm việc, vẫn nghe tiếng khèn vọng ra từ một ngôi nhà trong sương.

Và những bông hoa đào, hoa mận, hoa cải vàng vẫn nở bên những bức tường đất cũ, không phải để chờ người đến ngắm, mà đơn giản vì mùa xuân lại về.

Tôi rời Lao Xa khi nắng vừa chạm mái ngói. Bên hàng rào đá, hoa đào vẫn nở; trong sân, người phụ nữ hôm qua lại cúi xuống với công việc còn dang dở. Cuộc sống tiếp tục, bình thản như thể chưa từng có người khách phương xa ghé đến.

Xe xuống núi, bản làng khuất dần sau những khúc quanh. Tôi vẫn nhớ tiếng khèn chiều cũ, mùi khói bếp và chén rượu ngô bên ánh lửa.

Có những nơi, chuyến đi đã kết thúc mà lòng người vẫn chưa rời bước.