Hậu trường với NAG · Bản đồ hành trình

Bản đồ hành trình chụp ảnh — 37 điểm đến, một đời rong ruổi

A Photographic Journey — The Places I Have Been

Trong phòng làm việc của tôi có một tấm bản đồ giấy đã sờn mép. Chín năm nay, mỗi lần trở về sau một chuyến đi dài, tôi lại lấy bút khoanh thêm một vòng tròn nhỏ: chỗ này có đám cưới thâu đêm, chỗ kia có biển mây tràn qua mái nhà lúc rạng sáng. Những vòng tròn cứ dày lên, từ xứ Lạng quê nhà lan ra khắp vòng cung Tây Bắc, xuống Tây Nguyên, ra tận biển Khánh Hòa và qua cả bên kia biên giới.

Rồi một ngày, tôi quyết định ghim lại tất cả lên một tấm bản đồ số — để bạn, người đang đọc những dòng này, có thể chạm vào từng điểm đến và mở ra trọn bộ ảnh chụp tại nơi đó. Bản đồ có 37 ghim trên 11 vùng đất: 36 điểm đã thành album và bài viết, cộng một điểm ảnh đơn còn đang chờ ngày thành chuyện. Tất cả bắt đầu từ năm 2017, trên đỉnh Mẫu Sơn, với một cuộc gặp người Dao — cuộc gặp đã đổi hướng cả đời cầm máy của tôi.

I. Xứ Lạng — điểm bắt đầu và điểm trở về

Lang Son — where it all began, and where every road comes home

Nếu bạn chỉ có thời gian chạm vào một vùng trên bản đồ này, hãy bắt đầu từ Lạng Sơn — vùng ghim dày đặc nhất, và cũng là quê nhà của người cầm máy. Tâm của vùng ấy là Mẫu Sơn: một đỉnh núi mà tôi đã quay lại không biết bao nhiêu lần, đủ để gom thành 11 album. Mùa xuân, hoa đào nở hồng trên những triền núi đá; mùa đông, băng tuyết phủ trắng cành cây, biến đỉnh núi thành một miền cổ tích lạnh buốt; và trong những đêm sương mù dày đặc là những đám cưới người Dao Lô Gang rước dâu đi trong đêm, tiếng kèn trống vọng qua thung lũng — những bộ ảnh tôi thức trắng nhiều đêm mới chụp được.

Quanh Mẫu Sơn, các ghim nối nhau như một vòng tay: Ái Quốc ở Lộc Bình, nơi nghi lễ cưới Dao Lô Gang diễn ra dưới chân núi; Bắc Sơn với khói bếp chiều in dấu lên căn nhà gỗ ở Lân Cà, lễ hội Ná Nhèm tưng bừng ở Trấn Yên và những chuyến trao quà Tết ấm áp ở Tân Thành; Đình Lập với bản Bắc Lãng của người Dao Thanh Y; rồi TP. Lạng Sơn ngày hội, Tràng Định, Bình Gia. Đi hết vòng ghim xứ Lạng, bạn sẽ hiểu một nhiếp ảnh gia chụp quê mình như thế nào.

II. Cao nguyên đá Hà Giang và những nóc nhà trình tường

Ha Giang — the stone plateau and its earthen-walled roofs

---

Từ xứ Lạng, con đường của bản đồ vươn lên cực Bắc. Hà Giang là vùng ghim dày thứ hai — và là nơi khiến lữ khách nào cũng phải chậm lại. Ở Sà Phìn, album “Sắc Xuân Sà Phìn” ghi lại mùa xuân về sớm trên cao nguyên đá, gần dinh thự họ Vương trầm mặc; cũng tại nơi này, ngày 22/02/2026, tôi chụp bộ ảnh những ngôi nhà cổ trình tường và chân dung một cụ bà người Giáy — bộ ảnh đang chờ ngày thành album riêng.

---

Xuôi vào thôn Lao Xa, xã Sủng Là, là tiếng búa rèn bạc của nghệ nhân Mua Sè Sính — bảy đời chạm bạc trong một gia đình người Mông, lửa lò chưa bao giờ tắt. Lên nữa là Lô Lô Chải nằm dưới chân cột cờ Lũng Cú, bản của người Lô Lô Hoa với những bộ trang phục rực rỡ nhất vùng cực Bắc. Ở Lùng Tám, bà Sùng Thị Cờ đã dành cả một đời dệt lanh, vẽ sáp ong. Và rải khắp cao nguyên là Đồng Văn, Quản Bạ, Nặm Đăm, Khuổi My – Nà Thác. Riêng ghim Tả Lủng A ở Mèo Vạc là ghim đặc biệt nhất bản đồ: nó chưa có album, chỉ có một bức ảnh — bà cụ người Mông phơi áo dưới cây đào nở hoa. Đôi khi, một điểm đến chỉ cần một khoảnh khắc như thế để ở lại mãi trong trí nhớ người đi đường.

---

III. Vòng cung Tây Bắc — đi giữa biển mây

The Northwest arc — travelling through seas of cloud

Men theo vòng cung Tây Bắc, bản đồ đưa bạn tới Y Tý của Lào Cai — nóc nhà của những biển mây, nơi bản làng của người Hà Nhì lúc ẩn lúc hiện như đảo giữa trời. Sa Pa và Tả Phìn là đất của người Dao Đỏ, với những nghi lễ cưới hỏi và cấp sắc được ghi lại tỉ mỉ qua nhiều chuyến đi. Sang Lai Châu, các ghim thưa hơn nhưng chuyện kể thì đậm: Sì Lở Lầu ở Phong Thổ — bản của nhánh Dao Đỏ “Dao sừng” sát biên giới; Hồ Thầu với trang phục Dao Đầu Bằng; Chu Va trong một ngày mùa đông lạnh cắt da.

Vòng cung khép lại ở Sơn La với Mộc Châu mùa hoa mận trắng cao nguyên và Chiềng Khay ở Quỳnh Nhai của người Dao Đỏ; ở Bắc Kạn với Nà Chắn, nơi những đường thêu giữ hồn người Dao Tiền; và ở Quảng Ninh với Bình Liêu — sắc đỏ của người Dao Thanh Phán trên biên cương Đông Bắc. Ngay cả Hà Nội cũng có một ghim: ngày Hội Người Dao Việt Nam quy tụ bà con từ khắp các vùng núi về giữa thủ đô — một ngày mà tất cả các ghim trên bản đồ này như cùng hội về một điểm.

IV. Xuôi về phương Nam — Tây Nguyên và biển lưới

Southward — the Central Highlands and the sea of green nets

Không phải ghim nào cũng nằm trên núi phía Bắc. Những năm 2018–2019, tôi cùng anh em nhiếp ảnh rong ruổi khắp Tây Nguyên: Đăk Hà ở Kon Tum, Buôn Ma Thuột và hồ Lắk mênh mang nước, Pleiku với hàng thông trăm tuổi. Đó là những chuyến đi của tình anh em tay máy — đi cùng nhau, chụp cho nhau, và giữ cho nhau những tháng năm không quay lại được nữa.

Rồi bản đồ chạm tới biển. Ở Khánh Hòa, cảng cá Hòn Rớ của Nha Trang giữ bộ ảnh “Giữa biển lưới xanh”: rạng sáng, khi tàu cá nối nhau cập bến, cả nền cảng trải kín một mặt biển thứ hai bằng lưới xanh, và những người phụ nữ ngồi vá lưới — vá lại sau mỗi chuyến khơi xa cả sinh kế của một gia đình. Cách đó không xa, đồng muối Hòn Khói ở Ninh Hòa trắng lóa dưới nắng, nơi diêm dân gánh muối đi trên những ô ruộng phản chiếu trời xanh. Nếu bạn là phượt thủ, đây là hai ghim dễ đi nhất bản đồ — và cũng là hai ghim khiến nhiều người bất ngờ nhất, vì chúng nằm ngoài mọi cung đường vùng cao quen thuộc.

V. Qua biên giới — theo dấu người Yao nơi đất khách

Across the border — following the Yao trail abroad

Hai ghim cuối cùng của bản đồ nằm ngoài lãnh thổ Việt Nam. Ở Thái Lan, Khao Kho là một thảo nguyên trên cao nguyên Phetchabun, còn Mae Hong Son là miền núi rừng giáp biên giới Myanmar — nơi tôi tìm đến những cộng đồng vùng cao có chung cội nguồn văn hóa với bà con bên nhà, trong hành trình theo dấu người Dao (Yao) ra ngoài biên giới. Đứng giữa một bản làng xa lạ mà nghe thấy những họa tiết thêu, những nếp nhà, những phong tục quen thuộc — cảm giác ấy khó tả: vừa lạ, vừa như được trở về.

Bản đồ này chưa khép lại. Danh sách chờ vẫn còn những cái tên như Lùng Cúng — bản Mông trên hai nghìn mét ở Lào Cai, nơi tôi hẹn mình quay lại mùa hoa đào. Còn bạn, nếu những dòng này khiến chân bạn muốn bước đi, hãy chọn bất kỳ một ghim nào trên bản đồ: chạm vào nó, xem trọn bộ ảnh gốc chụp tại nơi đó trên sontungyao.com, rồi lên đường. Biết đâu, ở điểm đến ấy, chúng ta sẽ gặp nhau — bạn với ba lô trên vai, tôi với chiếc máy ảnh trên tay, và bà con vùng cao đang chờ kể tiếp câu chuyện của mình.